Szczepienie na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)? Ochrona przed kleszczami nadal jest konieczna

W skrócie — najważniejsze wnioski

• Szczepionka na kleszczowe zapalenie mózgu chroni przed jedną rzeczą: wirusem KZM (TBE). Nie działa na boreliozę, anaplazmozę, babeszjozę, riketsjozy ani tularemię, które przenoszą te same kleszcze.
• Borelioza jest zdecydowanie najczęstszą chorobą odkleszczową w Europie i nie ma przeciwko niej szczepionki w rutynowym stosowaniu — zapobieganie ukąszeniom to jedyne narzędzie, jakie masz.
• Ochrona po szczepieniu na KZM nie jest pełna, dopóki nie zakończysz całego cyklu podstawowego, i słabnie bez dawek przypominających w odstępach wskazanych w krajowym kalendarzu szczepień.
• Zachorowanie na KZM mimo kompletnego i aktualnego cyklu szczepień jest rzadkie, ale udokumentowane — częściej u osób starszych.
• Rozsądne podejście to jedno i drugie: zaszczep się, jeśli mieszkasz na terenie ryzyka lub tam podróżujesz, i nadal stosuj repelent, zakryte nogi oraz codzienną kontrolę ciała.

Przyjęcie szczepionki na KZM daje poczucie, że temat kleszczy jest zamknięty. To naprawdę dobra szczepionka i eliminuje najbardziej obawiane następstwo ukąszenia kleszcza w Europie Środkowej. Nie sprawia jednak, że ukąszenie staje się nieszkodliwe — i właśnie w tej luce większość osób daje się zaskoczyć.

Przed czym naprawdę chroni szczepionka na KZM

Kleszczowe zapalenie mózgu to wirusowe zakażenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych wywołane przez wirus KZM (TBE), który krąży w szerokim pasie od wschodniej Francji przez Europę Środkową, kraje bałtyckie aż po Syberię i północną Japonię. Przenosi się głównie przez ukąszenie zakażonego kleszcza Ixodes ricinus, a rzadziej przez picie niepasteryzowanego mleka lub jedzenie świeżego sera od zakażonych kóz, owiec czy krów.

Szczepionka działa swoiście na ten wirus i jest skuteczna. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca szczepienie osobom mieszkającym na obszarach wysokiej endemiczności lub tam podróżującym, a szczepionki stosowane w Europie uznaje się za dające wysoki poziom ochrony po zakończeniu cyklu podstawowego. Ponieważ chroni przed wirusem, a nie przed samym ukąszeniem, obejmuje także drogę pokarmową przez mleko.

I to cały jej zakres. Jeden wirus.

Przed czym szczepionka na KZM nie chroni

Ten sam kleszcz, który może przenosić wirus KZM, rutynowo przenosi też inne patogeny, a pojedynczy kleszcz może nosić kilka naraz. Na żaden z nich szczepionka przeciw KZM nie działa.

Liczą się tutaj proporcje. KZM to kilka tysięcy zgłaszanych przypadków rocznie w całej UE i EOG. Boreliozę szacuje się na setki tysięcy. Zaszczepiona osoba, która przestaje traktować ukąszenia poważnie, zabezpieczyła się przed rzadszą chorobą, a tę częstą zostawiła całkowicie otwartą. Jeśli chcesz poznać tło samego wirusa, nasz przewodnik po KZM w Europie omawia regiony, sezon i objawy bardziej szczegółowo.

Zaszczepiony to nie to samo co w pełni zaszczepiony

Druga luka to kalendarz szczepień. Szczepienie przeciw KZM to nie jedno wkłucie, a wiele osób, które określają się jako zaszczepione, jest gdzieś w środku cyklu albo lata po terminie dawki przypominającej.

• Cykl podstawowy to trzy dawki. Dwie pierwsze, podane w odstępie od kilku tygodni do kilku miesięcy, dają ochronę na nadchodzący sezon; dopiero trzecia, późniejsza dawka zamienia ją w ochronę długotrwałą.
• Potem potrzebne są dawki przypominające w odstępach określonych przez producenta i krajowy kalendarz szczepień — zwykle co trzy do pięciu lat, a u osób starszych często częściej.
• Istnieją schematy przyspieszone dla podróżnych, którzy potrzebują ochrony szybko, ale i one wymagają kolejnych dawek.
• Ochrona nie pojawia się natychmiast. Przeciwciała powstają przez około dwa tygodnie po drugiej dawce, więc szczepienie w drodze na lotnisko nie zabezpiecza tego wyjazdu.

Sprawdź książeczkę szczepień, a nie własną pamięć. Lekarz lub poradnia medycyny podróży powie ci dokładnie, na jakim etapie cyklu jesteś i co zaleca twój kraj.

Czy można zachorować na KZM mimo pełnego cyklu szczepień?

Rzadko, ale tak. Zakażenia przełamujące u osób w pełni zaszczepionych są udokumentowane w europejskim nadzorze epidemiologicznym i występują nieproporcjonalnie często u osób starszych, u których odpowiedź immunologiczna na szczepionkę jest słabsza. To nie argument przeciwko szczepionce — to argument za tym, by nie traktować jej jak pola siłowego. Mniej ukąszeń oznacza mniej okazji do czegokolwiek, w tym do zakażenia przełamującego.

Co robić w praktyce, zaszczepiony czy nie

1. Ubierz się pod teren. Długie spodnie wpuszczone w skarpety, zabudowane buty, jasne kolory, żeby pełzający kleszcz był widoczny. Kleszcze czekają na niskiej roślinności i wspinają się do góry.
2. Stosuj repelent na skórę i odzież tam, gdzie nogi i kostki są odsłonięte, i nakładaj go ponownie zgodnie z etykietą — pot i woda skracają czas działania każdego repelentu.
3. Trzymaj się ścieżki w wysokiej trawie, na skraju łąk i w zaroślach. Nie siadaj bezpośrednio na ziemi.
4. Dokładnie sprawdź ciało tego samego dnia. Pod kolanami, pachwiny, linia paska, pachy, pępek, linia włosów, a u dzieci także za uszami. Nimfy są wielkości ziarenka maku.
5. Każdego kleszcza usuń od razu cienką pęsetą lub przyrządem do usuwania kleszczy, chwytając blisko skóry i ciągnąc równomiernie — nasz poradnik krok po kroku o usuwaniu kleszcza opisuje, czego unikać. Szybkie usunięcie znacząco zmniejsza ryzyko boreliozy, choć nie pomaga w przypadku KZM, który może zostać przekazany już we wczesnej fazie ukąszenia.
6. Obserwuj miejsce ukąszenia przez kilka tygodni. Powiększający się czerwony rumień albo gorączka i ból głowy w tygodniach po ukąszeniu to powód, by pójść do lekarza i wspomnieć o kleszczu.
7. Unikaj niepasteryzowanego nabiału z obszarów ryzyka KZM, jeśli nie jesteś zaszczepiony.

Jak pomaga incognito®

Unikanie ukąszeń to ta część, którą kontrolujesz każdego dnia — i to właśnie robimy. Nasz zestaw aktywnej ochrony przed kleszczami łączy ochronę skóry z praktycznym wyposażeniem do kontroli i usuwania kleszczy po spacerze. Zawarty w nim repelent jest bez DEET i oparty na PMD (para-menthane-3,8-diol), roślinnej substancji czynnej, którą pozyskujemy jako Citrepel® z jawajskiej citronelli (Cymbopogon winterianus) — z tej samej klasy substancji nanoszonych na skórę, którą amerykańska EPA wymienia obok DEET i ikarydyny. Jest klinicznie przebadany, wegański i biodegradowalny, a rekomendowany zarówno przeciw komarom, jak i kleszczom.

Jeśli wolisz zabrać jedną butelkę na wyjazd o mieszanym charakterze, spray odstraszający owady obejmuje komary i kleszcze w jednym. Cokolwiek wybierzesz, stosuj się do etykiety w kwestii częstotliwości ponownej aplikacji — repelent, który się ulotnił, nikogo nie chroni.

Najczęstsze pytania

Czy szczepionka na KZM chroni przed boreliozą?
Nie. Szczepionka na kleszczowe zapalenie mózgu działa wyłącznie przeciwko wirusowi KZM (TBE). Borelioza to zakażenie bakteryjne i nie ma przeciwko niej szczepionki w rutynowym stosowaniu, więc jedyną ochroną jest unikanie ukąszeń kleszczy i szybkie usuwanie kleszcza.

Czy po szczepieniu na KZM nadal potrzebuję repelentu?
Tak. Te same kleszcze przenoszą boreliozę, anaplazmozę, babeszjozę i inne zakażenia, których szczepionka nie obejmuje, więc repelent, zakryte nogi i codzienna kontrola ciała nadal mają znaczenie.

Ile dawek szczepionki na KZM potrzeba, żeby być chronionym?
Cykl podstawowy to trzy dawki. Dwie pierwsze dają ochronę na nadchodzący sezon, a trzecia zapewnia ochronę długotrwałą, po czym potrzebne są dawki przypominające w odstępach wskazanych w krajowym kalendarzu szczepień.

Jak często trzeba przyjmować dawkę przypominającą przeciw KZM?
Zwykle co trzy do pięciu lat, zależnie od szczepionki i wieku, przy czym u osób starszych często zaleca się krótsze odstępy. Sprawdź książeczkę szczepień razem z lekarzem.

Czy można zachorować na KZM mimo szczepienia?
To rzadkie, ale udokumentowane, zwłaszcza u osób starszych, u których odpowiedź immunologiczna jest słabsza. To powód, by nadal zapobiegać ukąszeniom, a nie powód, by rezygnować ze szczepienia.

Czy można zarazić się KZM bez ukąszenia kleszcza?
Tak, sporadycznie — przez spożycie niepasteryzowanego mleka lub świeżego sera od zakażonych kóz, owiec czy krów na obszarach ryzyka. Szczepienie chroni także przed tą drogą zakażenia.

Źródła

• ECDC — Fakty o kleszczowym zapaleniu mózgu
• WHO — Szczepionki przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
• CDC — Zapobieganie kleszczowemu zapaleniu mózgu
• CDC — Zapobieganie ukąszeniom kleszczy
• NHS — Borelioza z Lyme
• US EPA — Substancje czynne repelentów nanoszonych na skórę

Ten artykuł ma charakter ogólnoinformacyjny i nie stanowi porady medycznej. Kalendarze szczepień różnią się między krajami i preparatami — zapytaj lekarza lub poradnię medycyny podróży, co dotyczy ciebie. Jeśli po ukąszeniu kleszcza wystąpi gorączka, ból głowy lub powiększająca się zmiana skórna, zasięgnij porady lekarza. Zawsze stosuj się do etykiety produktu.