Domowy środek na komary: dlaczego domowe repelenty zawodzą

Najważniejsze wnioski

• Większość przepisów na domowy środek na komary chroni krótko – o ile w ogóle. Olejki eteryczne, na których się opierają – citronella, lawenda, mięta pieprzowa, drzewo herbaciane – szybko parują z ciepłej skóry.
• Mieszając repelent w domu, nie da się kontrolować dawki. Olej i woda się rozwarstwiają, więc jedno psiknięcie może nie zawierać prawie żadnej substancji czynnej, a kolejne być na tyle mocne, że podrażni skórę.
• Olejek eteryczny z eukaliptusa cytrynowego to nie to samo co przebadany repelent z PMD. Gotowe produkty zawierają standaryzowaną substancję czynną w znanym stężeniu – surowy olejek eteryczny nie.
• Nierozcieńczone lub źle rozcieńczone olejki eteryczne mogą podrażniać lub uczulać skórę, a niektóre olejki cytrusowe reagują ze światłem słonecznym.
• Jeśli szukasz rozwiązania roślinnego, wybierz gotowy, przebadany repelent z uznaną substancją czynną, taką jak PMD, zamiast kuchennego przepisu.

Wystarczy wpisać w wyszukiwarkę „domowy repelent”, by znaleźć setki przepisów: oczar wirginijski z citronellą, ocet z lawendą, ekstrakt waniliowy, olej kokosowy z miętą pieprzową. Są tanie, ładnie pachną i wydają się naturalne. Problem w tym, że większość domowych sprayów nigdy nie została sprawdzona na ani jednym komarze czy kleszczu – a gdy podobne składniki badano, ochrona zwykle trwała krótko. Wyjaśniamy, dlaczego domowy środek na komary zazwyczaj zawodzi i co wybrać zamiast niego, jeśli chcesz uniknąć DEET.

Z czego robi się typowy domowy repelent

Większość przepisów DIY opiera się na tym samym schemacie: baza, kilka olejków eterycznych i czasem emulgator.

• Baza: woda, hydrolat z oczaru wirginijskiego, ocet jabłkowy, wódka lub olej roślinny, np. kokosowy czy migdałowy.
• Olejki zapachowe: citronella, trawa cytrynowa, lawenda, mięta pieprzowa, eukaliptus, geranium, drzewo herbaciane, goździk lub cedr.
• Dodatki: ekstrakt waniliowy, gliceryna lub łyżka alkoholu, która ma pomóc rozprowadzić olejki.

Część tych składników rzeczywiście wykazuje pewne działanie odstraszające w testach laboratoryjnych. Kłopot polega na tym, jak długo to działanie się utrzymuje i jak niezawodnie trafia na skórę.

Dlaczego domowy środek na komary słabo działa

1. Olejki eteryczne na komary szybko parują

Olejki eteryczne są lotne – właśnie dlatego je czujemy. Na ciepłej skórze, a zwłaszcza na wietrze lub gdy się pocimy, szybko znikają. Przeglądy naukowe dotyczące repelentów roślinnych konsekwentnie wskazują, że wiele olejków eterycznych zapewnia krótką ochronę, często liczoną w minutach, a nie godzinach – chyba że zostały specjalnie sformułowane tak, by spowolnić parowanie. Dowody dotyczące najbardziej znanego przykładu omówiliśmy w artykule czy citronella naprawdę odstrasza komary?

2. Dawka to zgadywanie

Przepis, który mówi „dodaj 20 kropli”, nie powie ci, jakie jest stężenie substancji czynnej. Olejki eteryczne różnią się między partiami, zbiorami i dostawcami, a wielkość kropli – między butelkami. Komercyjne repelenty podają procentową zawartość substancji czynnej na etykiecie; słoik domowego sprayu – nie.

3. Olej i woda się nie mieszają

Większość domowych sprayów to głównie woda lub hydrolat z oczaru z kilkoma kroplami olejku pływającymi na powierzchni. Nawet po wstrząśnięciu olej oddziela się w ciągu kilku sekund. Pierwsze psiknięcia mogą być niemal czystą wodą, ostatnie – skoncentrowanym olejkiem, który szczypie. Bez odpowiedniego emulgatora pokrycie skóry jest nierówne – a komary znajdują luki.

4. Nikt nie przebadał twojego przepisu

Repelenty sprzedawane z deklaracją ochrony przechodzą testy skuteczności przed dopuszczeniem do obrotu. W UE repelenty na skórę podlegają przepisom o produktach biobójczych; w USA większość musi zostać zarejestrowana w Agencji Ochrony Środowiska (EPA). EPA zaznacza, że niektóre olejki niskiego ryzyka – w tym olejek citronellowy, cedrowy, geraniowy i miętowy – są zwolnione z rejestracji, ale produkty na ich bazie nie zostały ocenione pod kątem skuteczności. Domowa mieszanka przeszła jeszcze mniej weryfikacji.

5. Kleszcze to osobne wyzwanie

Większość przepisów DIY powstaje z myślą o komarach. Istnieje bardzo niewiele dowodów na to, że kuchenne mieszanki odstraszają kleszcze, które wchodzą na ubranie z roślinności i mogą przenosić boreliozę oraz kleszczowe zapalenie mózgu – TBE (KZM). Jeśli martwisz się kleszczami, wybierz produkt, który jest wyraźnie zalecany przeciwko nim.

Popularne składniki domowych repelentów: co mówią badania

Olejek z eukaliptusa cytrynowego to nie to samo co PMD

To najczęstsza pomyłka w przepisach DIY. PMD (para-mentano-3,8-diol) to pochodząca z roślin substancja czynna repelentów, którą instytucje zdrowia publicznego, takie jak amerykańskie Centra Kontroli i Prewencji Chorób (CDC), wymieniają obok DEET, ikarydyny i IR3535. PMD często pozyskuje się z olejku Corymbia citriodora (eukaliptusa cytrynowego), ale oczyszczona, standaryzowana substancja czynna bardzo różni się od surowego olejku eterycznego sprzedawanego do aromaterapii. Czysty olejek eteryczny z eukaliptusa cytrynowego nie przeszedł takich samych badań, a zawartość PMD jest w nim niska i nieprzewidywalna. Jeśli chcesz zrozumieć tę różnicę, przeczytaj, czym jest PMD (Citrepel®) i jak odstrasza owady.

Domowe repelenty a bezpieczeństwo skóry

„Naturalny” nie oznacza automatycznie łagodny. Aby uzyskać z olejków eterycznych jakikolwiek zauważalny efekt odstraszający, przepisy często zawyżają stężenia – a to zwiększa ryzyko problemów:

• Podrażnienia i alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Olejki z drzewa herbacianego, goździka, cynamonu, mięty pieprzowej i trawy cytrynowej są znanymi alergenami kontaktowymi dla części osób.
• Reakcje na słońce. Niektóre olejki cytrusowe, np. bergamotowy i limonkowy, mogą wywoływać reakcje fototoksyczne na skórze wystawionej na słońce.
• Oczy i błony śluzowe. Tłuste spraye szczypią, jeśli trafią na twarz.
• Niemowlęta i małe dzieci. Skóra dzieci jest bardziej wrażliwa. Nie eksperymentuj z olejkami eterycznymi u małych dzieci; stosuj produkt przeznaczony dla nich i postępuj zgodnie z etykietą.

Osoby z atopowym zapaleniem skóry lub skórą reaktywną powinny zachować szczególną ostrożność przy domowych mieszankach.

Kiedy domowa mieszanka wystarczy

Nie ma nic złego w sprayu do pomieszczeń o zapachu citronelli czy lawendowej mgiełce do poduszki, jeśli lubisz ten zapach. Traktuj je jednak jako zapach, a nie ochronę. Gdy jesteś w miejscu, gdzie ukąszenia to coś więcej niż uciążliwość – na terenach bytowania kleszczy, w regionie występowania wirusa Zachodniego Nilu lub dengi albo w podróży w tropiki – polegaj na przebadanym repelencie, a do tego na długich rękawach, moskitierach w oknach i siatkach.

Jak pomaga incognito®

Wiele osób sięga po przepisy DIY, bo chce uniknąć DEET. Właśnie tę lukę wypełnia gotowy repelent roślinny bez DEET. Nasz Spray odstraszający owady 100ml zawiera PMD, sprzedawane jako Citrepel® i pozyskiwane w naszej recepturze z jawajskiej citronelli (Cymbopogon winterianus), w kontrolowanym stężeniu, w formule zaprojektowanej do równomiernej aplikacji. Jest wolny od DEET, o klinicznie potwierdzonej skuteczności, zalecany zarówno przeciwko komarom, jak i kleszczom, wegański i biodegradowalny. Dla rodzin Spray odstraszający owady dla dzieci 100ml opiera się na tym samym podejściu – informacje o wieku znajdziesz na etykiecie. Jak w przypadku każdego repelentu, nakładaj ponownie zgodnie z etykietą.

Najczęściej zadawane pytania

Czy domowy środek na komary naprawdę działa?
Niektóre składniki mają łagodne działanie odstraszające, ale domowe spraye zwykle zapewniają krótką i zawodną ochronę, ponieważ olejki eteryczne szybko parują, a dawki nie da się kontrolować. Żaden z tych przepisów nie został przebadany tak, jak dopuszczone do obrotu repelenty.

Jaki jest najskuteczniejszy naturalny środek na komary?
Spośród substancji czynnych pochodzenia roślinnego to PMD instytucje zdrowia publicznego, takie jak CDC, wymieniają obok DEET, ikarydyny i IR3535. Najlepiej działa w gotowym, przebadanym produkcie, a nie jako surowy olejek eteryczny.

Czy olejek eteryczny z eukaliptusa cytrynowego to to samo co PMD?
Nie. PMD to oczyszczona, standaryzowana substancja czynna repelentów. Olejek eteryczny z eukaliptusa cytrynowego zawiera jedynie niewielkie i zmienne ilości pokrewnych związków i nie był badany jako repelent w taki sam sposób.

Czy olejki eteryczne mogą podrażniać skórę?
Tak. Olejki takie jak z drzewa herbacianego, goździka, cynamonu i mięty pieprzowej mogą wywoływać podrażnienia lub reakcje alergiczne, a niektóre olejki cytrusowe reagują ze światłem słonecznym. Zawsze rozcieńczaj olejki i unikaj improwizowanych mieszanek u małych dzieci.

Czy domowe repelenty działają na kleszcze?
Dowodów na to jest bardzo niewiele. Na terenach bytowania kleszczy stosuj repelent wyraźnie zalecany przeciwko kleszczom, noś długie spodnie wpuszczone w skarpetki i obejrzyj potem całe ciało.

Czy ocet lub ekstrakt waniliowy to dobry środek na komary?
Nie ma rzetelnych dowodów, że którykolwiek z nich zapewnia realną ochronę. Zmieniają głównie to, jak pachniesz dla ludzi, a nie dla komarów.

Źródła

• EPA – Regulacje dotyczące repelentów na skórę (produkty zarejestrowane i niezarejestrowane)
• EPA – Składniki repelentów stosowanych na skórę
• CDC – Zapobieganie ukąszeniom komarów
• ECDC – Środki ochrony przed komarami
• NHS – Ukąszenia i użądlenia owadów
• Maia & Moore (2011), Malaria Journal – Roślinne repelenty owadów: przegląd ich skuteczności, rozwoju i metod badania

Ten artykuł ma wyłącznie charakter informacyjny i nie zastępuje porady medycznej. Jeśli wystąpi u ciebie reakcja na ukąszenie owada lub na produkt nałożony na skórę, skonsultuj się z farmaceutą lub lekarzem. Przed użyciem zawsze przeczytaj etykietę produktu.