Choroby odkleszczowe poza boreliozą i KZM: anaplazmoza, babeszjoza i riketsjozy

Najważniejsze informacje

• Borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu (TBE) to nie jedyne infekcje przenoszone przez kleszcze. W Europie kleszcze mogą przenosić także anaplazmozę, babeszjozę, kilka riketsjoz z grupy gorączek plamistych, tularemię, a na południowym wschodzie również krymsko-kongijską gorączkę krwotoczną (CCHF).
• Jeden kleszcz może przenosić więcej niż jeden patogen. Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) może przenosić bakterie wywołujące boreliozę i anaplazmozę, a także pasożyty Babesia, dlatego możliwe są koinfekcje.
• Większość tych chorób zaczyna się objawami grypopodobnymi, takimi jak gorączka, ból głowy, dreszcze i bóle mięśni, często od kilku dni do kilku tygodni po ugryzieniu, którego można było nawet nie zauważyć.
• Wiele z nich można skutecznie leczyć, jeśli zostaną wcześnie rozpoznane. Informacja dla lekarza o niedawnym ugryzieniu kleszcza lub pobycie na łonie natury pomaga mu wziąć pod uwagę coś więcej niż boreliozę.
• Profilaktyka jest wspólna dla wszystkich: unikaj ugryzień dzięki odpowiedniej odzieży i repelentowi zalecanemu przeciw kleszczom, codziennie sprawdzaj ciało i szybko usuwaj kleszcze.

Gdy w Europie myślimy o ugryzieniu kleszcza, zwykle przychodzą nam do głowy dwie choroby: borelioza (choroba z Lyme) i kleszczowe zapalenie mózgu (TBE, KZM). Są najczęstsze i najlepiej znane, ale to nie wszystko. Kleszcze skutecznie przenoszą bakterie, pasożyty i wirusy, a kilka mniej znanych chorób odkleszczowych jest co roku diagnozowanych w całej Europie. Ten poradnik wyjaśnia główne choroby odkleszczowe poza boreliozą i KZM, w tym anaplazmozę, babeszjozę i riketsjozy: gdzie występują, na jakie objawy zwracać uwagę i dlaczego te same proste nawyki chronią przed nimi wszystkimi.

Dlaczego kleszcze przenoszą tak wiele różnych chorób

Kleszcze żerują tylko kilka razy w życiu, ale każdy posiłek krwi może trwać kilka dni. Podczas żerowania zbierają drobnoustroje od jeleni, gryzoni, ptaków i innych zwierząt i mogą je przekazać przy kolejnym ugryzieniu. Ponieważ jeden kleszcz w stadium larwy, nimfy i postaci dorosłej często żeruje na różnych żywicielach, po drodze może zebrać więcej niż jeden patogen.

Różne gatunki kleszczy przenoszą też różne choroby. W większości Europy Środkowej i Północnej głównym gatunkiem atakującym ludzi jest Ixodes ricinus. W Europie Południowej większą rolę odgrywają kleszcz psi brązowy (Rhipicephalus sanguineus), kleszcze z rodzaju Dermacentor oraz Hyalomma. To, gdzie spacerujesz i w jakiej porze roku, decyduje o tym, które infekcje stanowią realne ryzyko.

Główne choroby odkleszczowe poza boreliozą i KZM

Anaplazmoza

Anaplazmozę granulocytarną człowieka wywołuje Anaplasma phagocytophilum, bakteria zakażająca białe krwinki. W Europie przenosi ją ten sam kleszcz, który przenosi boreliozę, dlatego występuje w wielu tych samych siedliskach leśnych i łąkowych. Objawy pojawiają się zwykle tydzień do dwóch tygodni po ugryzieniu i obejmują gorączkę, ból głowy, dreszcze i bóle mięśni. W przeciwieństwie do boreliozy anaplazmoza rzadko powoduje wysypkę skórną, co jest jednym z powodów, dla których bywa przeoczona. Leczy się ją antybiotykami, a wczesne leczenie ma znaczenie, zwłaszcza u osób starszych i z osłabioną odpornością.

Babeszjoza

Babeszjozę wywołują mikroskopijne pasożyty Babesia, które żyją wewnątrz czerwonych krwinek, w sposób przypominający malarię. Wiele zakażeń przebiega zupełnie bezobjawowo. Jeśli objawy się pojawią, mogą obejmować gorączkę, dreszcze, poty, zmęczenie i oznaki rozpadu czerwonych krwinek, takie jak ciemny mocz. Przypadki u ludzi w Europie są rzadkie, ale mogą być poważne, szczególnie u osób po usunięciu śledziony, z osłabioną odpornością lub w podeszłym wieku. Babeszjoza może być również przenoszona przez transfuzje krwi, dlatego służby krwiodawstwa biorą ją pod uwagę.

Riketsjozy z grupy gorączek plamistych

Riketsje to małe bakterie wywołujące grupę chorób zwanych gorączkami plamistymi. Najbardziej znana w Europie jest gorączka plamista śródziemnomorska, przenoszona głównie przez kleszcza psiego brązowego i występująca najczęściej latem w rejonie Morza Śródziemnego. Typowym objawem jest mały czarny strup w miejscu ugryzienia, zwany escharem lub tache noire, po którym pojawia się gorączka i często wysypka.

W Europie Środkowej kleszcze Dermacentor mogą przenosić inną infekcję riketsjową, określaną często jako TIBOLA lub SENLAT. Zwykle następuje po ugryzieniu kleszcza w skórę głowy i powoduje tam strup, powiększenie węzłów chłonnych szyi, a czasem gorączkę. Zakażenia riketsjowe dobrze reagują na antybiotyki, dlatego ważne jest, aby powiedzieć lekarzowi o ugryzieniu i strupie.

Tularemia

Tularemię, nazywaną czasem gorączką zajęczą, wywołuje bakteria Francisella tularensis. Kleszcze to tylko jedna z dróg zakażenia; można się nią zarazić także przy kontakcie z zakażonymi zającami i gryzoniami, przez ukąszenia much kąsających lub przez skażoną wodę. Po ugryzieniu kleszcza zwykle powoduje gorączkę, owrzodzenie skóry w miejscu ugryzienia oraz powiększone, bolesne węzły chłonne w pobliżu. W większości Europy występuje rzadko i można ją leczyć antybiotykami.

Krymsko-kongijska gorączka krwotoczna (CCHF)

CCHF to choroba wirusowa przenoszona przez kleszcze Hyalomma, duże kleszcze o prążkowanych odnóżach, które aktywnie przemieszczają się w kierunku ludzi i zwierząt. Występuje na stałe w częściach Bałkanów i w Turcji, a przypadki odnotowano także w Hiszpanii. Zakażenia są rzadkie, ale choroba może mieć ciężki przebieg z nagłą wysoką gorączką, bólami mięśni, a w niektórych przypadkach krwawieniami. Instytucje zdrowia publicznego, takie jak ECDC, uważnie monitorują rozprzestrzenianie się kleszczy Hyalomma, ponieważ cieplejszy klimat może sprzyjać poszerzaniu ich zasięgu. Nie ma powszechnie dostępnej szczepionki, dlatego główną ochroną jest unikanie ugryzień.

Koinfekcje: gdy jedno ugryzienie przenosi więcej niż jeden patogen

Ponieważ Ixodes ricinus może jednocześnie przenosić Borrelia (borelioza), Anaplasma i Babesia, jedno ugryzienie może czasem wywołać więcej niż jedną infekcję. Koinfekcja może nasilać objawy lub sprawiać, że są mniej typowe, i jest to jeden z powodów, dla których lekarz może zlecić dodatkowe badania, jeśli stan osoby leczonej na boreliozę nie poprawia się zgodnie z oczekiwaniami. Przegląd najczęstszej choroby odkleszczowej znajdziesz w naszym poradniku Borelioza: najważniejsze fakty i jak unikać ugryzień kleszczy.

Ugryzienie kleszcza – objawy: kiedy iść do lekarza

Wiele ugryzień kleszczy pozostaje niezauważonych, dlatego warto brać pod uwagę niedawny pobyt na świeżym powietrzu, a nie tylko zauważone ugryzienia. Skontaktuj się z lekarzem, jeśli w ciągu dni lub tygodni po pobycie w miejscach występowania kleszczy zauważysz:

• gorączkę, dreszcze, ból głowy lub bóle mięśni przypominające grypę poza sezonem grypowym,
• powiększający się czerwony rumień albo ciemny strup lub owrzodzenie w miejscu, gdzie był przyczepiony kleszcz,
• powiększone, bolesne węzły chłonne w pobliżu ugryzienia, na przykład na szyi po ugryzieniu w skórę głowy,
• nietypowe zmęczenie, ciemny mocz lub zażółcenie skóry,
• jakiekolwiek objawy po podróży do Europy Południowej lub Południowo-Wschodniej, podczas której ugryzł cię duży kleszcz.

Powiedz lekarzowi, gdzie i kiedy przebywałeś na zewnątrz i czy usuwałeś kleszcza. Taki kontekst pomaga mu wziąć pod uwagę anaplazmozę, zakażenia riketsjowe lub inne przyczyny, zamiast skupiać się wyłącznie na boreliozie. Pomocne może być też zdjęcie kleszcza lub miejsca ugryzienia z datą.

Profilaktyka działa przeciw wszystkim

Dobra wiadomość jest taka, że nie potrzebujesz osobnej strategii dla każdej choroby. Niezależnie od patogenu, dostaje się on do organizmu przez ugryzienie, więc kroki ochronne zalecane przez ECDC i CDC są takie same:

1. Ubieraj się odpowiednio do terenu: długie, jasne spodnie wpuszczone w skarpetki i zakryte buty sprawiają, że kleszcze łatwiej zauważyć i trudniej im dotrzeć do skóry.
2. Stosuj repelent zalecany przeciw kleszczom na odsłoniętą skórę i ponawiaj aplikację zgodnie z etykietą.
3. Trzymaj się ścieżek i w miarę możliwości unikaj przedzierania się przez wysoką trawę, paprocie i zarośla.
4. Sprawdź całe ciało po powrocie z zewnątrz, w tym skórę głowy, okolice za uszami, pachy, pachwiny i zgięcia kolan.
5. Szybko usuwaj przyczepione kleszcze pęsetą o cienkich końcówkach lub specjalnym narzędziem. Nasz poradnik krok po kroku jak bezpiecznie usunąć kleszcza wyjaśnia technikę.
6. Sprawdzaj zwierzęta i sprzęt, ponieważ zwłaszcza psy mogą przynieść do domu kleszcze psie brązowe.

Jak pomaga incognito®

Ponieważ każda choroba odkleszczowa zaczyna się od ugryzienia, ograniczanie ugryzień to najbardziej praktyczny sposób na zmniejszenie ryzyka. Repelenty incognito® nie zawierają DEET i wykorzystują PMD (Citrepel®), roślinną substancję czynną pozyskiwaną z Cymbopogon winterianus (cytronela jawajska). PMD należy do grupy substancji odstraszających uznawanych przez instytucje zdrowia obok DEET. Nasze formuły mają klinicznie potwierdzoną skuteczność, są wegańskie, biodegradowalne i zalecane zarówno przeciw komarom, jak i kleszczom.

Na spacery, prace w ogrodzie, biwaki i wyjazdy do Europy Południowej zestaw Active Tick Protection Bundle łączy repelent w sprayu, roll-on do miejsc wymagających precyzji, takich jak kostki, szyja i okolice za uszami, oraz krem przeciwsłoneczny SPF 30 z repelentem. Zawsze stosuj się do etykiety produktu w kwestii aplikacji i wieku i nie zapominaj o codziennym sprawdzaniu ciała.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie choroby oprócz boreliozy mogą przenosić kleszcze?
W Europie kleszcze mogą przenosić także kleszczowe zapalenie mózgu (TBE), anaplazmozę, babeszjozę, riketsjozy z grupy gorączek plamistych, tularemię, a w części Europy Południowo-Wschodniej krymsko-kongijską gorączkę krwotoczną. Większość z nich występuje rzadko, a wiele można skutecznie leczyć, jeśli zostaną wcześnie rozpoznane.

Czy jedno ugryzienie kleszcza może przenieść więcej niż jedną chorobę?
Tak. Kleszcz pospolity może przenosić bakterie wywołujące boreliozę i anaplazmozę, a także pasożyty Babesia, dlatego koinfekcje są możliwe, choć nieczęste.

Jakie są objawy anaplazmozy?
Anaplazmoza zwykle powoduje gorączkę, ból głowy, dreszcze i bóle mięśni tydzień do dwóch tygodni po ugryzieniu kleszcza. Wysypka występuje rzadko. Leczy się ją antybiotykami, więc jeśli po pobycie w miejscach występowania kleszczy pojawią się takie objawy, zgłoś się do lekarza.

Czy babeszjoza jest groźna?
Wiele zakażeń babeszjozą przebiega bezobjawowo, ale może być groźna dla osób bez śledziony, z osłabioną odpornością i starszych. Osoby z tych grup powinny szybko zasięgnąć porady lekarskiej, jeśli po ugryzieniu kleszcza pojawi się gorączka.

Co oznacza czarny strup po ugryzieniu kleszcza?
Ciemny strup (eschar) w miejscu ugryzienia, zwłaszcza z gorączką, bólem głowy lub powiększonymi węzłami chłonnymi, może być oznaką zakażenia riketsjowego. Pokaż go lekarzowi i wspomnij o ugryzieniu kleszcza.

Czy szczepionka przeciw TBE chroni przed innymi chorobami odkleszczowymi?
Nie. Szczepionka przeciw TBE chroni wyłącznie przed kleszczowym zapaleniem mózgu. Unikanie ugryzień, sprawdzanie ciała i szybkie usuwanie kleszczy pozostają kluczowe w przypadku wszystkich pozostałych infekcji odkleszczowych.

Źródła

• ECDC — Środki ochrony przed kleszczami
• ECDC — Krymsko-kongijska gorączka krwotoczna
• ECDC — Tularemia
• CDC — Informacje o anaplazmozie
• CDC — Informacje o babeszjozie
• WHO — Krymsko-kongijska gorączka krwotoczna: arkusz informacyjny
• CDC — Zapobieganie ugryzieniom kleszczy

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Jeśli źle się poczujesz po ugryzieniu kleszcza lub po pobycie w miejscach występowania kleszczy, skontaktuj się z lekarzem lub farmaceutą.