Chikungunya – objawy i wirus przenoszony przez komary w Europie i tropikach

Najważniejsze informacje

• Chikungunya to choroba wirusowa przenoszona przez komary Aedes, które kłują w ciągu dnia – te same gatunki, które przenoszą dengę i wirusa Zika.
• Zwykle zaczyna się 4–8 dni po ukłuciu nagłą gorączką i silnym bólem stawów; większość osób wraca do zdrowia, ale ból stawów może utrzymywać się tygodniami, miesiącami lub dłużej.
• Ogniska choroby są częste w tropikach, a w Europie latem pojawiają się już przypadki zakażeń lokalnych tam, gdzie osiedlił się komar tygrysi (Aedes albopictus).
• Nie ma swoistego leczenia przeciwwirusowego. W niektórych krajach dostępne są szczepionki, ale podstawą profilaktyki pozostaje unikanie ukłuć.
• W ciągu dnia stosuj repelent uznany przez EPA lub ECDC, zakrywaj ciało i usuwaj stojącą wodę wokół miejsca zakwaterowania.

Jeszcze niedawno o chikungunyi większość Europejczyków słyszała tylko od podróżnych wracających znad Oceanu Indyjskiego lub z Karaibów. To się zmienia. Wirus odnotowano już w ponad 110 krajach, a wraz z rozprzestrzenianiem się komara tygrysiego w południowej i środkowej Europie letnie ogniska dotarły do Francji i Włoch. Wyjaśniamy, czym jest chikungunya, jakie daje objawy, gdzie ryzyko jest największe i jak się chronić – w domu i na wakacjach.

Czym jest chikungunya?

Chikungunyę wywołuje wirus chikungunya (CHIKV), należący do alfawirusów. Nazwa pochodzi z języka Kimakonde z południowej Tanzanii i oznacza mniej więcej „to, co zgina” – nawiązuje do pochylonej postawy osób z silnym bólem stawów. Wirus zidentyfikowano po raz pierwszy w Tanzanii w 1952 roku i od tego czasu wywołał on duże epidemie w Afryce, Azji i obu Amerykach.

Człowiek zakaża się przez ukłucie zakażonej samicy komara, najczęściej Aedes aegypti i Aedes albopictus. Komar przejmuje wirusa, kłując zakażoną osobę, a po kilku dniach może przekazać go kolejnej osobie, którą ukłuje. Chikungunya nie przenosi się bezpośrednio z człowieka na człowieka podczas codziennych kontaktów.

Chikungunya – objawy, na które warto zwrócić uwagę

Według WHO objawy zwykle pojawiają się 4–8 dni po ukłuciu zakaźnym (zakres 2–12 dni). Choroba zazwyczaj zaczyna się nagle.

• Nagła wysoka gorączka
• Silny ból stawów, często dłoni, nadgarstków, kostek i stóp, nierzadko po obu stronach ciała
• Obrzęk stawów i bóle mięśni
• Ból głowy, nudności i zmęczenie
• Wysypka skórna

To właśnie ból stawów odróżnia chikungunyę od innych chorób. Często bywa wyniszczający i zwykle trwa kilka dni, ale u niektórych osób utrzymuje się tygodniami, miesiącami, a nawet latami. Ciężkie powikłania i zgony są rzadkie; najbardziej zagrożone są noworodki zakażone w okresie okołoporodowym oraz osoby starsze z innymi chorobami. Po wyzdrowieniu prawdopodobnie uzyskuje się odporność na kolejne zakażenie.

Chikungunya, denga czy Zika?

Wszystkie trzy wirusy przenoszą te same komary, a ich objawy się pokrywają, więc łatwo je pomylić. Po podróży lekarz zwykle zleca badania w kierunku wszystkich trzech.

Gdzie rozprzestrzenia się chikungunya?

W tropikach

Chikungunya krąży w części Afryki, Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, na wyspach Oceanu Indyjskiego, na Pacyfiku, na Karaibach oraz w Ameryce Środkowej i Południowej. Ogniska mogą wybuchać gwałtownie: gdy wirus trafia do populacji, która wcześniej się z nim nie zetknęła, w ciągu kilku miesięcy może zakazić się duża część mieszkańców. Przed wyjazdem sprawdź aktualną sytuację epidemiczną w miejscu docelowym w serwisie zdrowia podróżnych, takim jak TravelHealthPro, lub w krajowej instytucji zdrowia publicznego.

W Europie

WHO zwraca uwagę, że we wszystkich regionach, w których zadomowiły się populacje Aedes aegypti lub Aedes albopictus, doszło już do lokalnej transmisji przez komary. W Europie chodzi o komara tygrysiego. Ogniska zakażeń lokalnych występują we Włoszech i we Francji od 2007 roku – zwykle zaczynają się, gdy podróżny wraca latem z wirusem i zostaje ukłuty przez miejscowe komary. W 2025 roku oba kraje odnotowały największą jak dotąd liczbę zakażeń lokalnych. Komar tygrysi zadomowił się także w części Niemiec, Szwajcarii i Austrii – o tym, gdzie się osiedlił, piszemy w naszym poradniku o komarze tygrysim w Niemczech.

Europejski sezon transmisji lokalnej trwa głównie od czerwca do października, gdy temperatury są na tyle wysokie, że wirus może namnażać się w organizmie komara.

Czy istnieje leczenie lub szczepionka?

Nie ma swoistego leczenia przeciwwirusowego chikungunyi. Leczenie polega na odpoczynku, przyjmowaniu płynów i paracetamolu na gorączkę i ból. Lekarze często zalecają unikanie aspiryny i innych przeciwzapalnych leków przeciwbólowych, dopóki nie zostanie wykluczona denga, ze względu na ryzyko krwawień w dendze – dlatego po podróży porozmawiaj z lekarzem zamiast leczyć się na własną rękę.

Dwie szczepionki przeciw chikungunyi zostały dopuszczone w kilku krajach, w tym w UE, ale WHO zaznacza, że nie są jeszcze szeroko dostępne ani powszechnie stosowane, a zalecenia – zwłaszcza dla osób starszych – były zmieniane w miarę napływu danych o bezpieczeństwie. Jeśli jedziesz w rejon z aktywnym ogniskiem, w poradni medycyny podróży dowiesz się, czy szczepienie ma sens w Twoim przypadku. Podobnie jak w przypadku dengi (zobacz nasz artykuł o szczepieniu przeciw dendze dla podróżnych), szczepionka nie zastępuje ochrony przed ukłuciami.

Jak zapobiegać chikungunyi: ochrona przed ukłuciami Aedes

Komary Aedes zachowują się inaczej niż komary kłujące nocą, które zna większość z nas. Kłują głównie w ciągu dnia, najintensywniej wczesnym rankiem i późnym popołudniem, a Aedes aegypti chętnie kłuje także w pomieszczeniach. To zmienia sposób, w jaki należy się chronić.

1. Stosuj środek na komary w ciągu dnia, a nie tylko wieczorem. Wybierz produkt z substancją czynną uznaną przez EPA lub ECDC – taką jak DEET, pikarydyna (ikarydyna), IR3535 lub PMD – i nakładaj go ponownie zgodnie z etykietą.
2. Zakrywaj ciało luźnymi ubraniami z długimi rękawami i długimi nogawkami, zwłaszcza na zewnątrz rano i późnym popołudniem. Komary tygrysie często kłują w kostki i podudzia.
3. Najpierw krem z filtrem, potem repelent, jeśli używasz obu.
4. Nie wpuszczaj komarów do pokoju – pomogą moskitiery w oknach, zamknięte drzwi i klimatyzacja, jeśli jest dostępna.
5. Usuwaj stojącą wodę wokół domu lub wynajmowanego lokum – podstawki pod doniczki, wiadra, zabawki, zatkane rynny. Aedes rozmnażają się w bardzo małych pojemnikach.
6. Chroń się dalej, jeśli zachorujesz po podróży. Unikanie ukłuć w pierwszym tygodniu choroby pomaga zapobiec temu, by miejscowe komary przejęły wirusa i przenosiły go dalej.

Jak pomaga incognito®

Ponieważ komary Aedes kłują przez cały dzień, repelent musi być czymś, co chętnie nosisz na skórze już od śniadania. Spray odstraszający owady incognito® nie zawiera DEET i wykorzystuje PMD (Citrepel®) – roślinną substancję czynną pozyskiwaną z cytronelli jawajskiej (Cymbopogon winterianus). Ma klinicznie potwierdzoną skuteczność, jest zalecany przeciw komarom i kleszczom, wegański i biodegradowalny. Wybierasz się w miejsce z aktywnym ogniskiem? Zestaw Elite Traveller mieści w jednym komplecie wszystko, co niezbędne na dłuższą podróż. Zawsze stosuj się do etykiety w zakresie nakładania i ponownej aplikacji.

Najczęstsze pytania

Jakie są pierwsze objawy chikungunyi?
Chikungunya zwykle zaczyna się nagle, 4–8 dni po ukłuciu zakażonego komara, wysoką gorączką i silnym bólem stawów. Częste są również ból głowy, bóle mięśni, obrzęk stawów, zmęczenie, nudności i wysypka.

Jak długo trwa ból stawów przy chikungunyi?
U większości osób ból stawów trwa od kilku dni do kilku tygodni. U niektórych utrzymuje się tygodniami, miesiącami, a nawet latami, dlatego chikungunya może mieć długotrwałe skutki.

Czy można zachorować na chikungunyę w Europie?
Tak, choć ryzyko jest wciąż niskie. Ogniska zakażeń lokalnych wystąpiły we Włoszech i we Francji, głównie między czerwcem a październikiem, tam gdzie zadomowił się komar tygrysi.

Czy chikungunya jest zaraźliwa z człowieka na człowieka?
Nie. Chikungunya przenosi się przez ukłucia komarów, a nie przez codzienne kontakty. Zakażona osoba może jednak przekazać wirusa komarom, które ją ukłują, dlatego chorzy podróżni powinni nadal unikać ukłuć.

Czy istnieje szczepionka przeciw chikungunyi?
Dwie szczepionki zostały dopuszczone w kilku krajach, w tym w UE, ale nie są jeszcze powszechnie stosowane, a zalecenia dla osób starszych uległy zmianie. Zapytaj w poradni medycyny podróży, czy szczepienie jest wskazane przed Twoją podróżą.

Kiedy kłują komary przenoszące chikungunyę?
Komary Aedes kłują głównie w ciągu dnia, najintensywniej wczesnym rankiem i późnym popołudniem. Dlatego repelent w ciągu dnia i zakrywanie ciała są równie ważne jak ochrona wieczorem.

Źródła

• WHO – Chikungunya: fakty
• ECDC – Choroba wywołana wirusem chikungunya
• ECDC – Środki ochrony przed komarami
• TravelHealthPro (NaTHNaC) – Chikungunya: informacje
• EPA – Substancje czynne repelentów stosowanych na skórę

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Jeśli w trakcie podróży lub po niej pojawi się gorączka lub ból stawów, zgłoś się do lekarza i powiedz, gdzie przebywałeś(-aś).