Waar blijven muggen in de winter? Zo overleven ze de kou

Belangrijkste punten

• Muggen trekken in de winter niet naar het zuiden. In Europa overleven ze de kou in een rusttoestand die diapauze heet — als bevruchte volwassen vrouwtjes, als eitjes of als larven, afhankelijk van de soort.
• De gewone steekmug (Culex pipiens) overwintert als volwassen vrouwtje en verstopt zich in kelders, schuurtjes, garages, afvoeren, grotten en op zolders. Alle mannetjes sterven in de herfst.
• De Aziatische tijgermug (Aedes albopictus) en overstromingsmuggen overwinteren als koudebestendige eitjes die aan de wanden van bakken vastzitten of in droge grond liggen, klaar om uit te komen zodra de lenteregen valt.
• Onder ongeveer 10 °C stoppen de meeste muggen met vliegen en steken. Een mug die je in december binnenshuis steekt, is meestal een overwinterend vrouwtje dat door de centrale verwarming is gewekt.
• Herfst en winter zijn de beste tijd om broedplaatsen op te ruimen — bakken leegmaken en uitschrobben, regentonnen afdekken en kelders controleren — zodat er volgend voorjaar minder muggen tevoorschijn komen.

Elke herfst verstomt het gezoem, en het is verleidelijk om te denken dat muggen bij de eerste vorst gewoon uitsterven. In werkelijkheid leven veel van de muggen die je volgende zomer steken nu al — weggekropen in een kelder, als eitjes in een bloempot of als larven in de modder van een vijver. Hier lees je waar muggen in de winter blijven, hoe ze de kou overleven en wat dat voor jou betekent.

Gaan muggen dood in de winter?

De meeste individuele muggen gaan inderdaad dood als het koud wordt. Volwassen mannetjes leven maar een paar weken en overleven de herfst helemaal niet. Maar elke soort heeft één levensstadium dat erop gebouwd is om de winter door te komen, en dat stadium brengt de populatie naar het volgende seizoen.

Muggen zijn koudbloedig, dus hun lichaamstemperatuur volgt die van de lucht om hen heen. Als de temperatuur richting 10 °C zakt, worden ze traag, en daaronder stoppen de meeste soorten met vliegen, voeden en voortplanten. In plaats van dood te gaan, gaat het overwinterende stadium in diapauze — een voorgeprogrammeerde rusttoestand die vooral wordt opgewekt door kortere dagen en dalende temperaturen in de late zomer en de herfst.

Drie manieren waarop muggen de kou overleven

1. Als overwinterende volwassen vrouwtjes

De gewone steekmug, Culex pipiens, is de bekendste winteroverlever in Europa. In de late zomer paren de vrouwtjes die gaan overwinteren, stoppen ze met bloed zuigen en voeden ze zich in plaats daarvan met plantensuikers, waarmee ze vetreserves opbouwen. Daarna zoeken ze een beschutte, vorstvrije plek met een stabiele luchtvochtigheid: kelders, souterrains, schuurtjes, garages, stallen, afvoeren, grotten, bunkers en holle bomen. Daar zitten ze maandenlang roerloos op muren en plafonds en leven ze van hun vetvoorraad.

Ook sommige Anopheles- en Culiseta-soorten overwinteren als volwassen vrouwtje. Een paar daarvan, zoals Culiseta annulata, kunnen op zachte winterdagen wakker worden en af en toe op zoek gaan naar een bloedmaaltijd.

2. Als eitjes

Veel Aedes-soorten — waaronder de invasieve Aziatische tijgermug, Aedes albopictus — brengen de winter door als eitjes. De vrouwtjes leggen ze net boven de waterlijn in bakken, in boomholtes of op vochtige grond. Bij tijgermugpopulaties uit gematigde streken gaan eitjes die in de herfst worden gelegd in diapauze, en ze kunnen maandenlang kou en droogte overleven. Als de lenteregen en de warmte terugkomen, komen ze uit. Dat is een van de redenen waarom de tijgermug zich ten noorden van de Alpen heeft kunnen vestigen; in ons artikel over de Aziatische tijgermug in Duitsland lees je waar hij nu voorkomt.

Overstromingsmuggen zoals Aedes vexans gebruiken dezelfde strategie op grote schaal: hun eitjes liggen in de bodem van uiterwaarden en komen na overstromingen in het voorjaar massaal uit.

3. Als larven

Een kleinere groep soorten overwintert als larve in het water. Coquillettidia richiardii bijvoorbeeld brengt de winter door als larve die vastzit aan de wortels van riet en waterplanten in vijvers en moerassen, en haalt zuurstof uit het plantenweefsel. Sommige soorten die in boomholtes leven, zoals Anopheles plumbeus, kunnen ook als larve overwinteren in boomholtes vol water.

Zo overwinteren veelvoorkomende Europese muggen

Waarom een mug je in de winter binnenshuis steekt

Hoor je in december een mug in je slaapkamer, dan is het vrijwel zeker een overwinterend vrouwtje dat wakker is geworden. Huizen met verwarmde kelders, trappenhuizen en appartementen in flatgebouwen zijn warm genoeg om de rusttoestand te doorbreken. Eenmaal wakker heeft ze al veel van haar vet verbruikt en gaat ze mogelijk op zoek naar een bloedmaaltijd.

In sommige steden komt ook een ondergrondse vorm van de gewone steekmug voor, Culex pipiens vorm molestus, die leeft in ondergelopen kelders, riolen en andere ondergrondse ruimten. Deze vorm hoeft niet op dezelfde manier te overwinteren en kan in warme gebouwen het hele jaar door steken. Word je in de winter regelmatig binnenshuis gestoken, controleer dan je kelder, de afvoeren en eventueel stilstaand water in het gebouw.

Onze gids over hoe je muggen ’s nachts uit je slaapkamer houdt staat vol praktische tips die in elk seizoen werken.

Kunnen muggen ziekten door de winter heen dragen?

Onderzoekers hebben ontdekt dat sommige virussen, waaronder het westnijlvirus, kunnen overleven in overwinterende Culex-muggen en in het volgende transmissieseizoen weer opduiken. In Europa worden infecties met het westnijlvirus bij mensen vooral van juni tot november gemeld, en in de winter is het risico zeer klein, omdat overwinterende muggen zelden steken. Toch is dit een van de redenen waarom gezondheidsinstanties zoals het ECDC muggenpopulaties het hele jaar door in de gaten houden.

Ook zachtere winters spelen een rol. Zoals we uitleggen in ons artikel over hoe klimaatverandering het insectenseizoen in Europa verlengt, overleven er bij kortere en warmere winters meer muggen en worden ze in het voorjaar eerder actief.

Wat je in herfst en winter kunt doen voor minder muggen volgend jaar

1. Maak bakken leeg en schrob ze uit. Eitjes van de tijgermug kleven aan de binnenwanden van emmers, gieters, onderschotels en speelgoed. Alleen het water weggooien is niet genoeg — schrob of spoel de wanden af en bewaar alles ondersteboven of overdekt.
2. Dek regentonnen en andere wateropvangbakken af met een goed sluitend deksel of fijn gaas.
3. Maak dakgoten en afvoeren schoon, zodat er in de winter geen water blijft staan.
4. Ruim oude autobanden op of bewaar ze droog en afgedekt — het is een favoriete plek om eitjes te leggen.
5. Controleer kelders, schuurtjes en garages. Groepjes roerloze muggen op muren en plafonds kun je gewoon met de stofzuiger opzuigen.
6. Zorg dat je horren in goede staat zijn voordat het voorjaar begint, zodat terugkerende muggen je huis niet in kunnen.

Hoe incognito® helpt

Thuis, midden in de winter, heb je waarschijnlijk geen insectenwerend middel nodig. Het wordt weer nuttig op warme herfstavonden, tijdens zachte periodes, op zonvakanties in de winter en zodra in het voorjaar de eerste muggen tevoorschijn komen. Ga je naar een warme bestemming, lees dan onze gids over insectenwerende middelen voor een verre zonvakantie in de winter.

Onze Insectenwerende spray 100 ml is DEET-vrij en bevat PMD (Citrepel®), een plantaardige werkzame stof uit Java-citronella (Cymbopogon winterianus) — dezelfde klasse werkzame stoffen die het CDC en het ECDC naast DEET noemen. De spray is klinisch bewezen, aanbevolen tegen muggen en teken, vegan en biologisch afbreekbaar. Voor in je handtas of reisset is de compacte Insectenwerende roll-on 50 ml een handige optie. Volg voor het aanbrengen en opnieuw aanbrengen altijd het etiket.

Veelgestelde vragen

Waar blijven muggen in de winter?
Ze verstoppen zich en gaan in rust. Afhankelijk van de soort overleven muggen de winter als volwassen vrouwtjes in kelders, schuurtjes en grotten, als eitjes in bakken en in de bodem, of als larven in vijvers en boomholtes.

Bij welke temperatuur stoppen muggen met steken?
De meeste muggen worden traag onder ongeveer 15 °C en stoppen rond 10 °C met vliegen en steken. Ze worden weer actief als de temperatuur in het voorjaar stijgt.

Waarom zit er in de winter een mug in mijn huis?
Meestal is het een overwinterende gewone steekmug die in de herfst binnen beschutting heeft gezocht en door de verwarming is gewekt. In sommige gebouwen kan een ondergrondse vorm van de gewone steekmug zich ook het hele jaar door voortplanten in kelders en afvoeren.

Betekent een koude winter minder muggen volgende zomer?
Niet per se. Overwinterende stadia zijn goed beschermd, en het aantal muggen in de zomer hangt veel meer af van regen en temperatuur in voorjaar en zomer dan van hoe koud de winter was.

Overleven de eitjes van de tijgermug de winter?
Ja. In gematigde streken legt de Aziatische tijgermug in de herfst eitjes in diapauze, die maandenlang kou kunnen doorstaan en in het voorjaar uitkomen. Daarom helpt het om bakken in de herfst goed uit te schrobben.

Bronnen

• ECDC — Factsheets over muggen
• ECDC — Factsheet Aedes albopictus voor experts
• ECDC — Infectie met het westnijlvirus
• ECDC — Beschermende maatregelen tegen muggen
• WHO — Factsheet vectoroverdraagbare ziekten
• CDC — Muggenbeten voorkomen
• NHS — Insectenbeten en -steken

Dit artikel is uitsluitend bedoeld als algemene informatie en is geen medisch advies. Wordt een beet erg dik, pijnlijk of ontstoken, of krijg je koorts, neem dan contact op met een arts of apotheker.