Paddenstoelen plukken en teken: zo blijf je veilig in het herfstbos

Belangrijkste punten

• Paddenstoelen plukken is een van de herfstactiviteiten waarbij je het meest aan tekenbeten wordt blootgesteld – buiten de paden, in vochtig bladafval, urenlang.
• Teken vallen niet uit bomen. Ze wachten op lage begroeiing en in bladafval, meestal onder kniehoogte – precies waar je knielt, hurkt en grijpt als je paddenstoelen zoekt.
• September en oktober vormen in een groot deel van Europa een tweede activiteitspiek voor Ixodes ricinus, dus een warm herfstbos is geen bos met weinig risico.
• De routine die werkt, is weinig spectaculair: broekspijpen in je sokken, een insectenwerend middel dat wordt aanbevolen tegen teken op enkels, onderbenen en onderarmen, en een volledige lichaamscheck zodra je thuis bent.
• Een teek die je dezelfde dag verwijdert, is een veel kleiner probleem dan een teek die je drie dagen later vindt – snelheid is belangrijker dan techniek.

Het paddenstoelenseizoen en de tekenpiek in de herfst vallen in dezelfde weken, op dezelfde plekken. Vochtig, schaduwrijk bos met een dikke laag bladafval is ideaal voor cantharellen en eekhoorntjesbrood – en voor Ixodes ricinus, de schapenteek die in Europa de ziekte van Lyme en tekenencefalitis (TBE) overbrengt. Hier lees je waarom paddenstoelen zoeken riskanter is dan een herfstwandeling, en hoe een verstandige routine eruitziet.

Waarom paddenstoelen zoeken je meer blootstelt dan een boswandeling

Het verschil zit niet in het bos, maar in wat je erin doet. Een wandeling houdt je op het pad, rechtop en in beweging. Paddenstoelen zoeken doet het tegenovergestelde:

• Je gaat van het pad af. Teken zitten op de loer op ongemaaide begroeiing aan de randen van open plekken en in de ondergroei – precies de grond die je bewust afzoekt.
• Je gaat laag zitten en raakt het bladafval aan. Knielen brengt handen, onderarmen, knieën en tailleband op de hoogte waar teken wachten, en bladeren met je hand opzijschuiven is direct contact met het vochtige microklimaat waar ze van afhankelijk zijn.
• Je blijft urenlang, en blootstelling hangt af van tijd – een goede paddenstoelenochtend duurt drie of vier uur, geen twintig minuten.
• Je let op de grond, niet op jezelf. Niemand merkt een teek die langs een mouw omhoogkruipt terwijl hij een boleet probeert te determineren.

Daar komt de seizoensfactor bij: in het grootste deel van gematigd Europa kent de tekenactiviteit twee pieken, met een grote piek in het voorjaar en een tweede, kleinere stijging in het begin van de herfst. Dat patroon hebben we uitgebreid behandeld in de tekenpiek in de herfst – kort gezegd blijven teken actief zolang de temperatuur op grondniveau boven ongeveer 4–7 °C blijft, dus een zacht oktoberbos is nog steeds actief leefgebied.

Waar teken echt zitten in een paddenstoelenbos

Teken kunnen niet springen of vliegen en vallen niet van takken. Ze klimmen in een stengel of grashalm en wachten tot er iets langs strijkt – dat wachtgedrag heet ‘questing’. Daardoor zitten ze op voorspelbare plekken:

• Hoog gras en adelaarsvarens aan de rand van een open plek of een brede bosweg
• Braamstruiken, bosbessen en laag struikgewas, en dikke, vochtige lagen bladafval – klassiek terrein voor cantharellen en eekhoorntjesbrood
• Wildpaden en overgangen van akker naar bos, waar gastheren en vocht samenkomen

Wat geen typisch leefgebied is: droge, door de zon verbrande grond, grindpaden en kortgemaaid gras. Raakt je mand vol, dan sta je vrijwel zeker op een plek waar teken zich thuis voelen.

Gewoonten bij het paddenstoelen zoeken en wat je anders doet

Wat teken kunnen overdragen – kort en zonder drama

In Europa zijn er twee die het meest tellen. Lymeborreliose (de ziekte van Lyme) is een bacteriële infectie waarvan het vroegste veelvoorkomende teken een ronde rode vlek rond de beet is die groter wordt, meestal dagen tot weken later; ze is te behandelen met antibiotica, en het risico stijgt naarmate een teek langer vastzit. TBE is een virusinfectie die voorkomt in afgebakende risicogebieden in Midden-, Oost- en Noord-Europa en met vaccinatie te voorkomen is – maar het vaccin beschermt alleen tegen TBE, niet tegen Borrelia, dus ook als je gevaccineerd bent, blijft het voorkomen van beten belangrijk.

De meeste tekenbeten dragen helemaal niets over. Het doel van een routine is niet angst – het punt is dat de routine vijf minuten kost, en een teek die een week onopgemerkt blijft veel meer.

De routine van vijf minuten die echt werkt

1. Voordat je gaat: lange broek in je sokken, dichte schoenen, en een insectenwerend middel op enkels, onderbenen, polsen en onderarmen.
2. In het bos: kijk naar je onderbenen als je stilstaat – een teek wegvegen voordat hij zich vastzet, is de makkelijkste winst die er is.
3. Terug bij de auto: controleer je broek en mouwen voordat je instapt, zodat teken niet als passagier mee naar huis rijden.
4. Binnen een uur: een volledige lichaamscheck – knieholtes, liezen, tailleband, oksels, navel, langs de haargrens en achter de oren. Kinderen moeten door een volwassene worden gecontroleerd, vooral hoofdhuid en nek.
5. Vind je er een: verwijder hem met een fijne pincet of een tekentang, pak hem zo dicht mogelijk bij de huid vast en trek hem gelijkmatig omhoog. Onze stapsgewijze gids om een teek te verwijderen behandelt de techniek en de fabels die je kunt negeren – geen olie, geen hitte, niet draaien.
6. Daarna: noteer de datum. Krijg je in de weken daarna een rode vlek die groter wordt, koorts of griepachtige klachten, vertel een arts dan dat je gebeten bent en wanneer.

Nog twee extra's: buitenkleding op een hoge temperatuur in de droger doodt achtergebleven teken veel betrouwbaarder dan wassen, en neem je een hond mee, controleer de hond dan ook – oren, nek, oksels en tussen de tenen.

Hoe incognito® helpt

In het herfstbos wil je een insectenwerend middel dat je met plezier een paar uur op benen en onderarmen draagt, op een huid die ook nog door braamstruiken moet. Onze Set actieve tekenbescherming is precies voor dit soort uitstapjes samengesteld, en de insectenwerende spray van 100 ml is de optie voor elke dag die in je paddenstoelentas past.

Beide zijn zonder DEET. De werkzame stof is PMD (para-menthaan-3,8-diol) als Citrepel®, in onze formule gewonnen uit Java-citronella (Cymbopogon winterianus) – dezelfde klasse plantaardige werkzame stof die de CDC en EPA naast de synthetische middelen noemen, klinisch getest, vegan en biologisch afbreekbaar. Dat laatste is in een bos geen marketingdetail: wat je aanbrengt, belandt op het bladafval en uiteindelijk in de bodem en het water waar je doorheen loopt. Een insectenwerend middel is nog steeds maar één laag – kleding en de lichaamscheck zijn de andere twee.

Veelgestelde vragen

Kun je teken oplopen bij het paddenstoelen plukken?
Ja, en makkelijker dan tijdens een gewone wandeling. Paddenstoelen zoeken brengt je van de paden af, in vochtig bladafval en lage begroeiing, dicht bij de grond en urenlang – precies de omstandigheden waarin teken op de loer zitten.

Vallen teken uit bomen op paddenstoelenplukkers?
Nee. Teken kunnen niet springen of vliegen en vallen niet van takken. Ze klimmen in lage begroeiing en wachten tot je er langs strijkt; daarom zitten beten vooral op de benen, de tailleband en de onderarmen.

Wat trek ik aan om teken te vermijden bij het paddenstoelen zoeken?
Een lange broek in je sokken, dichte schoenen en lichtere stof zodat je teken ziet, plus een insectenwerend middel op enkels, onderbenen en onderarmen.

Zijn er in oktober nog teken in het bos?
Meestal wel. In een groot deel van gematigd Europa is er in de herfst een tweede activiteitspiek, en teken blijven actief zolang de temperatuur op grondniveau boven ongeveer 4–7 °C blijft, dus zachte herfsten rekken het seizoen tot ver in eind oktober.

Hoe snel moet ik een teek verwijderen na het paddenstoelen zoeken?
Zodra je hem vindt. Het risico op overdracht van de ziekte van Lyme stijgt met de tijd dat de teek vastzit, dus een lichaamscheck op dezelfde dag is belangrijker dan een perfecte techniek.

Kunnen teken mee naar huis komen in de paddenstoelenmand?
Ze kunnen meereizen op kleding, tassen en manden, niet zozeer op de paddenstoelen zelf. Controleer je spullen buiten en schud ze uit, en doe buitenkleding op een hoge temperatuur in de droger om eventuele overlevers te doden.

Bronnen

• ECDC – Ixodes ricinus (factsheet voor experts)
• ECDC – Tekenencefalitis
• NHS – Ziekte van Lyme
• CDC – Tekenbeten voorkomen
• EPA – Insectenwerende stoffen voor op de huid

Geschreven door het team van incognito®. Dit artikel bevat algemene informatie en is geen medisch advies. Krijg je na een tekenbeet huiduitslag, koorts of andere klachten, neem dan contact op met een zorgverlener.