Zandvliegen en leishmaniasis rond de Middellandse Zee: wat je als reiziger moet weten

Belangrijkste punten

• Zandvliegen (flebotomen) zijn piepkleine, geruisloze bijtende insecten die voorkomen in Spanje, Portugal, Zuid-Frankrijk, Italië, Griekenland, Kroatië, Cyprus, Malta en Turkije.
• Ze kunnen Leishmania infantum overdragen, de parasiet achter leishmaniasis, en virussen die via zandvliegen worden verspreid, zoals het toscanavirus.
• Ze zijn vooral actief van zonsondergang tot zonsopkomst, ruwweg van april tot november, met een piek in de warmste maanden.
• Het risico voor een gemiddelde vakantieganger is laag, maar met simpele gewoontes – insectenwerend middel in de schemering, bedekte huid, ventilatoren en horren – verklein je het nog verder.
• Er is geen vaccin voor mensen, dus beten voorkomen is de belangrijkste bescherming.

Zandvliegen en leishmaniasis staan zelden op de paklijst voor een vakantie aan de Middellandse Zee, terwijl de regio voor allebei een van de belangrijkste hotspots in Europa is. Hier lees je wat voor insect het is, hoe de ziekte eruitziet, waar en wanneer het risico het grootst is, en welke praktische stappen op vakantie het verschil maken.

Wat is een zandvlieg?

De zandvliegen die er voor je gezondheid toe doen, zijn flebotomen (Phlebotomus-soorten). Dat zijn niet dezelfde als de knutten of de ‘zandvliegen’ waar mensen aan de kust vaak over klagen – die bespreken we in onze gids over zandvliegen en knutten op het strand.

• Formaat: slechts zo'n 2–3 mm, bleek en behaard, met grote donkere ogen en lange poten.
• Geluid: geruisloos – anders dan muggen hoor je ze zelden aankomen.
• Vlucht: zwak en huppelend; ze blijven dicht bij de grond en hebben moeite met wind.
• Wie bijt: alleen de vrouwtjes, die bloed nodig hebben om eitjes te produceren.
• Waar ze zich voortplanten: niet in water, maar in vochtig organisch materiaal – scheuren in muren, dierenverblijven, puin en bladafval.

Omdat ze zo klein zijn, merken veel mensen zandvliegen pas de volgende ochtend op, aan een groepje jeukende beten op de enkels, benen of het gezicht.

Wat is leishmaniasis?

Leishmaniasis is een parasitaire ziekte die wordt veroorzaakt door Leishmania-protozoën. Rond de Middellandse Zee is de belangrijkste soort Leishmania infantum, en honden zijn het belangrijkste reservoir. Een zandvlieg neemt de parasiet op door een besmette hond te bijten en kan hem bij de volgende bloedmaaltijd doorgeven.

Cutane leishmaniasis

Deze huidvorm komt bij reizigers het vaakst voor. Weken of zelfs maanden na de beet verschijnt een klein, pijnloos bultje dat langzaam verandert in een wondje of zweer die niet geneest. Op zich is dat niet gevaarlijk, maar het kan een litteken achterlaten, dus laat het beoordelen door een arts.

Viscerale leishmaniasis

Deze inwendige vorm tast organen aan zoals de milt, de lever en het beenmerg. Klachten zijn onder meer langdurige koorts, gewichtsverlies, vermoeidheid en een vergrote milt. Bij gezonde volwassenen is deze vorm zeldzaam, maar wel ernstig, en hij komt vaker voor bij jonge kinderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Als de diagnose is gesteld, is hij te behandelen.

Zandvliegkoorts en het toscanavirus

Zandvliegen dragen ook flebovirussen bij zich. Het toscanavirus, dat voorkomt in Italië, Spanje, Frankrijk en elders rond de Middellandse Zee, veroorzaakt meestal een korte griepachtige ziekte, maar is in de regio een erkende oorzaak van hersenvliesontsteking in de zomer.

Waar en wanneer is het risico het grootst?

Volgens het ECDC loopt het seizoen van volwassen zandvliegen in Europa ongeveer van april tot november, afhankelijk van de breedtegraad; de warmste regio's hebben het langste seizoen. De meeste soorten bijten in de schemering en 's nachts, maar overdag kunnen ze ook binnen in verduisterde kamers of in schaduwrijke begroeiing bijten.

Het ECDC merkt ook op dat zandvliegen langzaam naar het noorden oprukken, geholpen door een warmer klimaat en door besmette honden die meereizen of vanuit Zuid-Europa worden herplaatst. Het is nog een teken van hoe klimaatverandering het insectenseizoen in Europa verlengt.

Zo voorkom je zandvliegbeten op vakantie

Er is geen vaccin tegen leishmaniasis voor mensen, dus beten voorkomen is de belangrijkste maatregel. Het goede nieuws: zandvliegen zijn zwakke vliegers met voorspelbare gewoontes, waardoor je ze makkelijker te slim af bent dan je misschien denkt.

1. Breng vóór de schemering insectenwerend middel aan. Gebruik het vóór de avond op onbedekte huid – vooral enkels, benen, armen, nek en gezicht – en breng het opnieuw aan zoals het etiket aangeeft.
2. Bedek je huid 's avonds. Een dunne lange broek, sokken en lange mouwen laten minder huid over om in te bijten.
3. Gebruik een ventilator of airco. In bewegende lucht kunnen zandvliegen maar heel moeilijk vliegen en landen.
4. Kies kamers met fijnmazige horren. Zandvliegen kunnen door gewoon muggengaas heen, dus fijnmazige of met insecticide behandelde netten beschermen beter; in ons artikel over klamboes versus insectenwerende middelen lees je hoe die twee elkaar aanvullen.
5. Slaap hoger. Omdat ze laag vliegen, zie je op de bovenverdiepingen meestal minder zandvliegen dan op de begane grond.
6. Houd 's nachts afstand van honden en dierenverblijven, vooral van zwerfhonden op het platteland.

Op reis met je hond

Honden lopen veel meer risico dan mensen. Gaat je hond mee naar de Middellandse Zee, bespreek dan vóór vertrek met je dierenarts een insectenwerende halsband of spot-on, een vaccin tegen leishmaniasis voor honden en het binnenhouden van je hond van zonsondergang tot zonsopkomst.

Zo helpt incognito®

Voor bescherming tijdens vakantieavonden is onze Insectenwerende spray DEET-vrij en werkt hij met PMD (Citrepel®), een plantaardige werkzame stof uit Java-citronella (Cymbopogon winterianus) – dezelfde klasse werkzame stof die het CDC en het ECDC naast DEET noemen. De werking is klinisch bewezen, de spray wordt aanbevolen tegen muggen en teken en is vegan en biologisch afbreekbaar. Controleer altijd op het etiket tegen welke insecten het product werkt en hoe vaak je het opnieuw moet aanbrengen.

Pak je in voor een langere reis? Dan combineert de Elite-reisset de spray van 100 ml, een compacte roll-on van 50 ml en een minerale zonnebrandcrème SPF30 met insectenwerend middel in één set. Combineer die met de gewoontes hierboven – een insectenwerend middel is één laag, niet het hele plan.

Wanneer moet je naar een arts?

Ga naar een arts en vertel waar je bent geweest als je in de weken of maanden na een reis naar de Middellandse Zee het volgende merkt:

• een wondje, bultje of zweer op de huid dat na een paar weken niet geneest;
• onverklaarde koorts die langer dan een paar dagen aanhoudt, gewichtsverlies of nachtzweten;
• een opgezette buik of aanhoudende vermoeidheid;
• hevige hoofdpijn, een stijve nek of verwardheid na een zomerreis – zoek dan met spoed hulp.

Leishmaniasis komt weinig voor, dus artsen denken er vaak niet als eerste aan. Als je vertelt waar je bent geweest, kunnen ze de juiste onderzoeken aanvragen.

Veelgestelde vragen

Zijn er in Spanje, Italië en Griekenland zandvliegen die leishmaniasis overbrengen?
Ja. Flebotomen en Leishmania infantum komen in een groot deel van het Middellandse Zeegebied vast voor, onder meer in Spanje, Portugal, Zuid-Frankrijk, Italië, Griekenland, Kroatië, Cyprus, Malta en Turkije. Voor toeristen die er kort verblijven, is het risico laag, maar niet nul.

Hoe ziet een zandvliegbeet eruit?
Meestal als kleine, rode, erg jeukende bultjes, vaak in groepjes op de enkels, benen of het gezicht. Ze kunnen op muggenbeten lijken, en daarom hebben veel mensen nooit door dat er zandvliegen in het spel waren.

Houdt een gewone klamboe zandvliegen tegen?
Niet altijd. Zandvliegen zijn klein genoeg om door gewoon muggengaas te kruipen, dus fijnmazige of met insecticide behandelde netten, ventilatoren en airco beschermen beter.

Bestaat er een vaccin tegen leishmaniasis?
Voor mensen is er geen vaccin. Voor honden bestaan er wel vaccins; dat is een van de redenen waarom dierenartsen in endemische gebieden ze aanraden, naast insectenwerende halsbanden.

Wanneer zijn zandvliegen het actiefst?
Vooral vanaf de schemering en 's nachts, tijdens het warme seizoen van ruwweg april tot november. Bij wind en koel weer zijn ze minder actief.

Bronnen

• WHO — Leishmaniasis fact sheet
• ECDC — Leishmaniasis
• ECDC — Phlebotomine sand flies factsheet
• ECDC — Protective measures against mosquitoes
• EPA — Skin-applied repellent ingredients

Dit artikel is uitsluitend bedoeld als algemene informatie en is geen medisch advies. Heb je klachten na een reis of vragen over leishmaniasis? Neem dan contact op met een arts of een reizigerspolikliniek.