Door muggen overgedragen ziekten in Zuidoost-Azië: preventiegids voor reizigers

In het kort

• Dengue is de door muggen overgedragen ziekte die reizigers in Zuidoost-Azië het vaakst tegenkomen. De ziekte wordt verspreid door Aedes-muggen die overdag steken, dus insectenwerend middel heb je ook overdag nodig, niet alleen na zonsondergang.
• Het malariarisico in de regio is plaatselijk — in grote steden en de gangbare badplaatsen is het grotendeels afwezig, maar in bosrijke, landelijke en grensgebieden van de Groot-Mekongregio is het reëel. Je reisroute bepaalt of tabletten worden aangeraden, niet de naam van het land.
• Japanse encefalitis is zeldzaam bij reizigers, maar ernstig. Het virus circuleert in landelijke gebieden met rijstteelt en varkenshouderij, de muggen die het overbrengen steken vooral ’s nachts, en er bestaat een vaccin.
• Chikungunya en zika worden overgebracht door dezelfde overdag stekende Aedes-muggen als dengue, dus met één goede routine tegen muggenbeten ben je tegen alle drie tegelijk beschermd.
• Beten voorkomen — insectenwerend middel op onbedekte huid, bedekkende kleding, kamers met horren of airconditioning en waar nodig een klamboe — is de enige maatregel die tegen al deze ziekten werkt, ook tegen de ziekten waarvoor geen vaccin en geen tabletten bestaan.

Zuidoost-Azië is het hele jaar warm en vochtig genoeg om muggen actief te houden, met pieken tijdens en vlak na het regenseizoen. De meeste reizigers komen thuis met hooguit een paar jeukende muggenbeten, maar de regio kent wel een handvol echte risico’s van door muggen overgedragen ziekten — en die voorkom je niet allemaal op dezelfde manier of op hetzelfde moment van de dag. Hier lees je wat er echt circuleert, waar, en met welke routine je je ertegen beschermt.

Welke door muggen overgedragen ziekten zijn belangrijk in Zuidoost-Azië?

In Thailand, Vietnam, Cambodja, Laos, Maleisië, Indonesië, de Filipijnen, Myanmar en Singapore zijn vijf ziekten goed voor vrijwel alle zorgen van reizigers. Ze verschillen in waar ze voorkomen, welke mug ze overbrengt en of er een vaccin of preventief medicijn bestaat.

Dengue

Dengue is veruit de meest voorkomende door muggen overgedragen infectie die bezoekers in de regio oplopen, en het aantal gemelde gevallen in Azië is het afgelopen decennium sterk gestegen. De ziekte wordt overgebracht door Aedes aegypti en Aedes albopictus, die zich voortplanten in kleine plasjes stilstaand water rond gebouwen — bloempotten, dakgoten, weggegooide bakjes — en vooral overdag steken, met een piek in de uren na zonsopgang en voor zonsondergang. Cruciaal is dat dengue net zo goed in de stad voorkomt als op het platteland: in Bangkok, Ho Chi Minhstad en Manilla is de overdracht aanzienlijk. De meeste infecties verlopen mild of griepachtig, maar bij een minderheid wordt de ziekte ernstig en is ziekenhuiszorg nodig. Er bestaat geen specifieke antivirale behandeling. Er zijn vaccins die in sommige landen worden gebruikt, maar of je ervoor in aanmerking komt, hangt af van je leeftijd en een eerdere infectie. Het is dus iets om met een reizigerskliniek te bespreken, geen vanzelfsprekende keuze. Dezelfde tijgermug heeft zich inmiddels ook in Zuid-Europa gevestigd, en daarom duikt dengue nu ook in Europese zomers op.

Malaria

Malaria komt in Zuidoost-Azië veel plaatselijker voor dan in Afrika bezuiden de Sahara. Het centrum van Bangkok, Singapore, de toeristische kuststrook van Bali, Phuket en de meeste gangbare toeristische routes hebben weinig of geen risico. Het risico concentreert zich in bosrijke en heuvelachtige plattelandsgebieden en langs de landsgrenzen in de Groot-Mekongregio — delen van Myanmar, Cambodja, Laos, het westen van Thailand en centraal Vietnam — en op sommige Indonesische eilanden, zoals Papoea. De Anopheles-muggen die malaria overbrengen, steken tussen schemering en zonsopgang, precies wanneer veel reizigers minder op hun hoede zijn. Resistentie tegen medicijnen in het Mekonggebied blijft een punt van zorg, dus elke beslissing over malariatabletten vraagt om actueel advies dat is afgestemd op je reisroute. Onze gids voor reizigers naar bestemmingen met een hoog malariarisico geeft het bredere beeld.

Japanse encefalitis

Japanse encefalitis komt bij reizigers weinig voor, maar kan ernstig verlopen als het toch gebeurt. Het virus wordt verspreid door Culex-muggen die zich voortplanten in ondergelopen rijstvelden en vooral vanaf de schemering tot diep in de nacht steken. Het circuleert in agrarische plattelandsgebieden waar varkens en waadvogels voorkomen. Het risico neemt toe bij lange verblijven, overnachtingen op het platteland en reizen tijdens het plaatselijke transmissieseizoen. Er is een effectief vaccin, dat meestal wordt aangeraden voor langere of herhaalde reizen naar het platteland.

Chikungunya en zika

Beide worden overgebracht door dezelfde overdag stekende Aedes-muggen als dengue en komen in een groot deel van de regio voor. Chikungunya veroorzaakt meestal koorts met uitgesproken gewrichtspijn die weken of maanden kan aanhouden. Zika verloopt bij volwassenen meestal mild of zonder klachten, maar een infectie tijdens de zwangerschap kan ernstige gevolgen hebben voor het ongeboren kind — ben je zwanger of probeer je zwanger te worden, vraag dan vóór je reis specifiek advies. In sommige landen zijn inmiddels vaccins tegen chikungunya beschikbaar; tegen zika bestaat geen vaccin, waardoor het voorkomen van muggenbeten de hele strategie is.

In één oogopslag: wat steekt wanneer, en wat beschermt je

Dagstekers en nachtstekers: waarom het tijdstip je routine verandert

Dit is het allernuttigste om vóór je reis te begrijpen. Dengue, chikungunya en zika komen met de overdag stekende Aedes; malaria en Japanse encefalitis komen na het donker. Een reiziger die alleen vóór het avondeten insectenwerend middel aanbrengt, is onbeschermd in precies de uren waarin dengue wordt overgedragen, en een reiziger die zich de hele dag goed bedekt maar met de balkondeur open slaapt, is blootgesteld aan de nachtstekers.

Het praktische antwoord: zie bescherming als iets doorlopends en niet als iets incidenteels. Breng vanaf het ontbijt insectenwerend middel aan op je onbedekte huid, breng het opnieuw aan zoals het etiket aangeeft, en zorg voor een fysieke barrière — horren, airconditioning of een klamboe — voor de uren waarin je slaapt.

Een preventieroutine die tegen alles beschermt

1. Breng elke dag insectenwerend middel aan op alle onbedekte huid. Niet alleen bij schemering. Breng het opnieuw aan volgens het etiket, en vaker als je hebt gezwommen of flink hebt gezweet.
2. Eerst zonnebrand, dan insectenwerend middel. Laat de zonnebrandcrème ongeveer 20 minuten intrekken en breng daarna het insectenwerende middel erover aan.
3. Bedek je huid waar dat redelijkerwijs kan. Losse kleding met lange mouwen in lichte kleuren, en ’s avonds dichte schoenen met sokken. Aedes-muggen staan erom bekend dat ze graag in enkels steken.
4. Kies je kamer zorgvuldig. Airconditioning, intacte horren en een deur die goed sluit, zijn meer waard dan welk gadget ook. Gebruik in landelijke of eenvoudige accommodaties een intacte klamboe die je onder de matras instopt.
5. Ruim broedplaatsen in je omgeving op. Gooi stilstaand water op balkons en terrassen weg — een flessendop water is al genoeg voor Aedes om zich in voort te planten.
6. Wees extra voorzichtig aan het begin en het einde van de dag. Zonsopgang en zonsondergang zijn voor verschillende van deze soorten de piekmomenten om te steken.
7. Houd de routine vol na de vlucht naar huis. Sommige infecties hebben een incubatietijd van dagen of weken; bescherming in het buitenland en waakzaamheid daarna horen bij elkaar.

Inpaklijst

• Genoeg insectenwerend middel voor de hele reis, in de originele verpakking met etiket
• Een insectenwerend middel in reisformaat voor je dagtas, zodat je ook echt opnieuw aanbrengt
• Lange, lichte kleding voor de avonden en uitstapjes op het platteland
• Een klamboe als je naar het platteland gaat of buiten de gebaande toeristische paden reist
• Iets voor verlichting bij de beten die er onvermijdelijk toch doorheen komen
• Eventuele malariatabletten die voor je reisroute zijn voorgeschreven, met de volledige kuur

Voor vertrek: vaccins, tabletten en advies per bestemming

Het risico op door muggen overgedragen ziekten in Zuidoost-Azië hangt echt af van je reisroute. Twee weken Singapore en Kuala Lumpur is een heel ander risicoprofiel dan een maand trekken in het noorden van Laos tijdens de moesson. Maak vier tot acht weken voor vertrek een afspraak voor reizigersadvies bij je huisarts, een apotheek met reizigersadvies of een gespecialiseerde dienst, en neem je volledige route, data en type accommodatie mee. Zij kunnen je adviseren over Japanse encefalitis en andere routinevaccinaties, beoordelen of malariatabletten zinvol zijn en je wijzen op uitbraakwaarschuwingen per land. Nationale reisgezondheidsdiensten zoals NaTHNaC in het Verenigd Koninkrijk publiceren actuele richtlijnen per land, die worden bijgewerkt zodra er uitbraken ontstaan.

Als je tijdens of na de reis ziek wordt

Elke koorts tijdens een reis door Zuidoost-Azië, of in de weken na je terugkeer, verdient snel medische aandacht — en vertel altijd waar je bent geweest. Vooral malaria kan zich tot een jaar na blootstelling ontwikkelen en is dan een medisch noodgeval. Dengue en chikungunya dienen zich meestal binnen een week of twee na de beet aan. Dit alles is geen reden tot ongerustheid, maar wel een reden om je arts concreet te informeren in plaats van het af te doen als een zomervirusje.

Hoe incognito® helpt

Elk van de bovenstaande ziekten voorkom je op dezelfde fundamentele manier: door niet gestoken te worden. Onze insectenwerende middelen zijn gebaseerd op PMD (Citrepel®), een werkzame stof van plantaardige oorsprong die wordt gewonnen uit Java-citronella (Cymbopogon winterianus). PMD behoort tot dezelfde klasse werkzame stoffen voor op de huid die de EPA en de CDC naast DEET noemen voor bescherming tegen muggen. Het is klinisch bewezen, DEET-vrij, vegan en biologisch afbreekbaar — en dat is belangrijk als je het twee weken lang dagelijks aanbrengt naast een koraalrif of een rivier.

Voor een reis naar Zuidoost-Azië is de praktische combinatie een insectenwerend middel dat je de hele dag ook echt opnieuw aanbrengt, plus iets voor de beten die er toch doorheen glippen. Voor de bescherming is onze Elite-reisset precies voor zo’n reis samengesteld, en de losse insectenwerende spray zonder DEET werkt net zo goed als je de rest van je uitrusting al op orde hebt. Voor jeukende insectenbeten is Zap-Ease los verkrijgbaar; het werkt met een lichte mechanische impuls. Wat je ook meeneemt: volg de gebruiksaanwijzing en het advies voor opnieuw aanbrengen op het etiket van je eigen product.

Veelgestelde vragen

Wat is het grootste muggenrisico in Zuidoost-Azië?
Dengue. Het is de door muggen overgedragen infectie die reizigers in de regio het vaakst oplopen, ze komt zowel in steden als op het platteland voor, en de muggen die haar overbrengen, steken overdag.

Heb ik malariatabletten nodig voor Thailand of Bali?
Meestal niet voor de gangbare routes langs steden en stranden, waar het risico heel klein of afwezig is. Voor landelijke, bosrijke en grensgebieden ligt dat anders. Bespreek je exacte route vier tot acht weken voor vertrek met een zorgverlener die gespecialiseerd is in reisgezondheid.

Steken muggen in Zuidoost-Azië overdag of ’s nachts?
Allebei, afhankelijk van de soort. Aedes-muggen die dengue, chikungunya en zika overbrengen, steken overdag, terwijl de Anopheles- en Culex-soorten achter malaria en Japanse encefalitis vanaf de schemering de hele nacht door steken.

Bestaat er een vaccin tegen dengue?
Er bestaan denguevaccins die in sommige landen worden gebruikt, maar of je ervoor in aanmerking komt, hangt af van factoren zoals je leeftijd en of je al eerder dengue hebt gehad. Het is geen standaardvaccin voor reizigers, dus vraag een reizigerskliniek naar jouw situatie.

Wanneer is het muggenseizoen in Zuidoost-Azië?
In het grootste deel van de regio zijn muggen het hele jaar aanwezig, maar hun aantal en de overdracht van ziekten nemen toe tijdens en kort na het regenseizoen. Dat verschilt per land en kan zelfs tussen de kusten van hetzelfde land verschillen.

Werkt een insectenwerend middel zonder DEET in de tropen?
Ja. PMD wordt door de EPA en de CDC erkend als effectieve werkzame stof voor op de huid, naast DEET en picaridine. Zoals bij elk insectenwerend middel is het belangrijk dat je het op alle onbedekte huid aanbrengt en zo vaak opnieuw aanbrengt als het etiket aangeeft.

Bronnen

• WHO — Dengue en ernstige dengue
• WHO — Malaria
• WHO — Japanse encefalitis
• CDC — Muggenbeten voorkomen
• NHS — Malaria
• US EPA — Insectenwerende ingrediënten voor op de huid
• NaTHNaC TravelHealthPro — Insecten- en tekenbeten voorkomen

Dit artikel bevat algemene informatie en is geen medisch advies. Het risico op door muggen overgedragen ziekten hangt af van je exacte reisroute en persoonlijke situatie — vraag vóór je reis altijd advies aan een zorgverlener die gespecialiseerd is in reisgezondheid, lees en volg het etiket van elk product dat je gebruikt, en ga snel naar een arts als je tijdens of na je reis koorts krijgt.

Geschreven door het team van incognito®.