Allergie voor insectensteken: alarmsignalen, anafylaxie en wat je altijd bij je moet hebben

In het kort — allergie voor insectensteken

• De meeste steken geven alleen plaatselijk pijn, roodheid en zwelling. Bij een echte steekallergie breidt de reactie zich uit tot buiten de plek van de steek — galbulten elders op het lichaam, zwelling van gezicht of keel, ademhalingsproblemen, duizeligheid of in elkaar zakken.
• Anafylaxie begint meestal binnen enkele minuten en is een medisch noodgeval: gebruik een adrenalinepen als je die hebt, bel 112 (EU) of 999 (VK), ga liggen met je benen omhoog — of ga rechtop zitten als ademen moeilijk gaat — en ga niet staan of lopen.
• Antihistaminica stoppen anafylaxie niet. Ze kunnen galbulten en jeuk verlichten, maar adrenaline is de enige eerstekeusbehandeling bij een ernstige reactie.
• Heb je ooit een systemische reactie gehad, draag dan altijd twee adrenalinepennen bij je en vraag om een verwijzing naar een allergoloog — immunotherapie met insectengif is de enige behandeling die toekomstige systemische steekreacties voorkomt.
• Een grote plaatselijke zwelling is niet hetzelfde als anafylaxie, ook niet als die 10 cm of groter wordt; zo’n zwelling gaat zelden over in een reactie van het hele lichaam.

Voor de meeste mensen betekent een wespen- of bijensteek een paar pijnlijke uurtjes en verder niets. Bij een kleine minderheid kan een insectensteek echter een snelle allergische reactie van het hele lichaam uitlokken. Als je het verschil kent tussen een normale reactie, een grote plaatselijke reactie en een echte allergie voor insectensteken — en precies weet wat je moet doen en wat je bij je moet hebben — wordt een beangstigende situatie een situatie die je aankunt. Deze gids zet de alarmsignalen, de stappen bij een noodgeval en de mogelijkheden op lange termijn op een rij.

Wat is een allergie voor insectensteken?

Artsen spreken van een hymenopteragifallergie: een allergische reactie op het gif van honingbijen, wespen (plooivleugelwespen), hoornaars, hommels en in sommige delen van de wereld vuurmieren. Na een eerdere steek heeft het afweersysteem van iemand met deze allergie IgE-antistoffen tegen eiwitten in het gif aangemaakt. Bij de volgende steek zorgen die antistoffen in het hele lichaam voor een snelle afgifte van histamine en andere stoffen.

Het komt vaker voor dan veel mensen denken. Volgens de European Academy of Allergy and Clinical Immunology (EAACI) zijn systemische allergische steekreacties gemeld bij maximaal 7,5% van de volwassenen en maximaal 3,4% van de kinderen. Veel van die reacties zijn mild en blijven beperkt tot de huid; een kleiner deel is matig tot ernstig, met kans op levensbedreigende anafylaxie.

In Midden-Europa zijn wespen de meest voorkomende boosdoener — vooral in de nazomer, als de volken op hun grootst zijn en de werksters op zoek gaan naar suiker. Hoe die seizoensverschuiving werkt, lees je in waarom wespen in de nazomer agressief worden.

Normale reactie, grote plaatselijke reactie of allergie?

De belangrijkste vraag is waar de klachten zitten. Zwelling die aansluit op de steek — hoe groot ook — is een plaatselijke reactie. Klachten die ergens anders op het lichaam opduiken, of die de ademhaling en bloedsomloop raken, wijzen op een systemische allergische reactie.

Alarmsignalen van anafylaxie na een steek

• Luchtwegen: zwelling van lippen, tong of keel, een hese stem, moeite met slikken
• Ademhaling: piepen, een beklemd gevoel op de borst, snelle of hoorbare ademhaling, aanhoudend hoesten
• Bloedsomloop: een licht of duizelig gevoel, een bleke of klamme huid, een jagende hartslag, in elkaar zakken
• Huid: uitgebreide galbulten, roodheid of jeuk — al kan anafylaxie ook optreden zonder enig huidsymptoom
• Overig: misselijkheid, braken of buikkrampen, een plotseling angstig gevoel of het gevoel dat ‘er iets heel erg mis is’

Klachten beginnen meestal binnen enkele minuten na de steek en kunnen snel erger worden. Twijfel je? Behandel het dan als anafylaxie — onnodig adrenaline geven is veel minder gevaarlijk dan het te laat geven.

Wat te doen bij een noodgeval: stap voor stap

1. Gebruik een adrenalinepen (zoals een EpiPen of Jext) bij de eerste tekenen van een ernstige reactie en injecteer in de buitenkant van het bovenbeen, zoals op het apparaat staat aangegeven.
2. Bel de hulpdiensten — 112 overal in de EU, 999 in het VK — en zeg ‘anafylaxie’, ook als de klachten lijken af te nemen.
3. Ga liggen met je benen omhoog. Gaat ademen moeilijk, ga dan juist langzaam rechtop zitten. Ben je zwanger, ga dan op je linkerzij liggen.
4. Verwijder de angel als een honingbij die in de huid heeft achtergelaten — schraap of trek hem er snel uit; snelheid is belangrijker dan techniek.
5. Ga niet staan of lopen, ook niet als je je beter begint te voelen.
6. Gebruik een tweede adrenalinepen als er na ongeveer 5 minuten geen verbetering is.
7. Ga naar het ziekenhuis, ook als je goed op de behandeling reageert — klachten kunnen terugkomen en je hebt een beoordeling en een verwijzing nodig.

Voor alledaagse, niet-allergische steken — de angel verwijderen, koelen en de pijn verzachten — lees je onze praktische gids over wespen- en hoornaarsteken.

Wat je bij je moet hebben als je allergisch bent voor steken

Twee adrenalinepennen

Britse en Europese toezichthouders raden aan dat mensen met een verhoogd risico twee adrenalinepennen voorgeschreven krijgen en die allebei altijd bij zich dragen. Controleer de houdbaarheidsdatum, bescherm de pennen in de zomer tegen extreme hitte en zorg dat de mensen met wie je op pad bent weten waar ze zitten en hoe ze werken.

Een noodset en een actieplan

Afhankelijk van hoe ernstig eerdere reacties waren, schrijven allergologen in Duitsland, Oostenrijk en elders vaak een noodset voor met een adrenalinepen, een antihistaminicum om in te nemen en een corticosteroïd. Het antihistaminicum en de corticosteroïd zijn ondersteunende middelen; bij anafylaxie draait alles om adrenaline. Een schriftelijk allergie-actieplan en een SOS-armband of een notitie op het vergrendelscherm van je telefoon helpen anderen om snel te handelen.

Informatie voor je allergoloog

Vertel je arts welke medicijnen je vast gebruikt. Sommige, waaronder bètablokkers en ACE-remmers, zijn erkende risicofactoren voor ernstigere reacties of bijwerkingen tijdens de behandeling en moeten mogelijk opnieuw worden bekeken.

Testen en immunotherapie met insectengif

Na een systemische reactie brengt een allergoloog meestal eerst je voorgeschiedenis uitgebreid in kaart en volgen huidtesten en/of bloedonderzoek naar gifspecifiek IgE, om vast te stellen of bijen- of wespengif de boosdoener is. Vaak wordt ook de basale tryptasewaarde in het bloed bepaald, omdat een verhoogde waarde samenhangt met ernstigere reacties.

De oplossing op lange termijn is immunotherapie met insectengif (VIT): geleidelijk oplopende doses gezuiverd gif, gevolgd door regelmatige onderhoudsinjecties, meestal gedurende minstens drie tot vijf jaar. De EAACI beschrijft het als de enige behandeling die verdere systemische steekreacties voorkomt en raadt het aan voor kinderen en volwassenen die een matige tot ernstige systemische reactie hebben gehad. De bescherming is groot, vooral bij een wespengifallergie, en het kan veel uitmaken voor hoe zeker je je buiten voelt.

Zo verklein je de kans op een steek

• Dek eten en drinken buiten af, gebruik een rietje of een beker met deksel en kijk in blikjes en glazen voordat je drinkt.
• Houd afvalbakken dicht en ruim gevallen fruit in de tuin op.
• Draag buiten schoenen — bijen en wespen komen vaak af op klaver en gazons.
• Blijf rustig in de buurt van wespen; wie om zich heen slaat, wordt eerder gestoken.
• Blijf uit de buurt van nesten en laat ze door een professional verwijderen.
• Vermijd sterke parfums en heel felle kleding met bloemenprints op plekken met een hoog risico.

Eerlijk is eerlijk: insectenwerende middelen zijn ontwikkeld en getest tegen bloedzuigende insecten zoals muggen en teken. Ze zijn geen betrouwbare bescherming tegen wespen of bijen, en wie een insectengifallergie heeft, mag ze nooit gebruiken als vervanging van de eigen noodmedicatie.

Hoe incognito® helpt

Onze rol is hier bescheiden, en daar willen we duidelijk over zijn. Voor de gewone steek of beet die pijn doet maar geen allergische reactie geeft, is Zap-Ease een herbruikbaar apparaatje zonder chemicaliën dat een lichte mechanische impuls op de huid geeft om de ergste jeuk en pijn weg te nemen. Het is klinisch getest aan de London School of Hygiene & Tropical Medicine en was effectief bij 96% van de gebruikers. Het is niet geschikt voor mensen met een pacemaker of voor kinderen onder de twee jaar, en het is nooit een behandeling voor een allergische reactie — bij alarmsignalen komen adrenaline en spoedhulp altijd eerst.

Tegen de insecten waartegen een insectenwerend middel wél werkt, gebruikt onze insectenwerende spray zonder DEET PMD (Citrepel®) uit Java-citronella (Cymbopogon winterianus): klinisch bewezen, vegan, biologisch afbreekbaar en aanbevolen tegen zowel muggen als teken.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of ik allergisch ben voor wespen- of bijensteken?
Een steekallergie herken je aan klachten op plekken buiten de steek — galbulten elders op het lichaam, zwelling van gezicht of keel, benauwdheid, duizeligheid of flauwvallen. Na zo’n reactie kan een allergoloog de allergie bevestigen met huid- of bloedtesten.

Hoe snel begint anafylaxie na een steek?
Meestal binnen enkele minuten, en de meeste ernstige reacties beginnen kort na de steek. Benauwdheid, een zwellende keel of een flauw gevoel na een steek behandel je altijd meteen als noodgeval.

Is een flink opgezwollen arm na een wespensteek een allergie?
Dat is een grote plaatselijke reactie: een allergieachtige reactie die beperkt blijft tot het gebied rond de steek. Het kan er heftig uitzien, maar leidt zelden tot anafylaxie. Ga naar een arts als de zwelling heel groot is, dicht bij het oog zit of als je ook elders klachten hebt.

Helpen antihistaminica bij anafylaxie na een steek?
Nee. Antihistaminica kunnen jeuk en galbulten verlichten, maar ze werken te traag en heffen een zwelling van de luchtwegen of een lage bloeddruk niet op. Adrenaline is de eerstekeusbehandeling bij anafylaxie.

Waarom moet ik twee adrenalinepennen bij me hebben?
Eén dosis is niet altijd genoeg: als de klachten niet afnemen, kan na ongeveer vijf minuten een tweede injectie nodig zijn. Met een reservepen ben je ook gedekt als een pen niet goed werkt of verkeerd wordt gebruikt.

Is een steekallergie te genezen?
Immunotherapie met insectengif, meestal gegeven over een periode van minstens drie tot vijf jaar, verkleint de kans op toekomstige systemische reacties sterk en is de enige behandeling die ze voorkomt. Vraag na elke systemische reactie je arts om een verwijzing naar een allergoloog.

Bronnen

• Sturm GJ et al. — EAACI guidelines on allergen immunotherapy: Hymenoptera venom allergy. Allergy, 2018
• Cardona V et al. — World Allergy Organization anaphylaxis guidance 2020. World Allergy Organ J, 2020
• NHS — Anaphylaxis
• NHS — Insect bites and stings
• MHRA — Adrenaline auto-injectors: updated advice after European review
• AAAAI — Stinging insect allergy

Geschreven door het team van incognito®. Dit artikel bevat algemene informatie en is geen medisch advies. Heb jij of iemand bij je na een steek last van benauwdheid, een zwellende keel of duizeligheid, of zakt iemand in elkaar? Gebruik dan een adrenalinepen als die er is en bel meteen de hulpdiensten.